Số mũ âm là gì?
Số mũ âm cho biết bạn phải lấy nghịch đảo của cơ số được nâng lên với số mũ dương tương ứng. Viết dưới dạng ký hiệu: \(a^{-n} = 1 / a^{n}\). Như vậy, thay vì nhân cơ số với chính nó, bạn lấy 1 chia cho cơ số nhân với chính nó n lần. Quy tắc này giúp các tính chất của lũy thừa luôn nhất quán và là kiến thức nền tảng trong đại số, ký hiệu khoa học cũng như giải tích.
Cách sử dụng máy tính
Nhập cơ số (a) và số mũ (n). Số mũ bạn nhập sẽ tự động được hiểu là lũy thừa âm — ví dụ, nhập cơ số 2 và số mũ 3 thì máy sẽ tính \(2^{-3}\). Công cụ trả về giá trị cuối cùng cùng với lũy thừa dương \(a^{n}\) để bạn thấy rõ phép nghịch đảo. Máy hỗ trợ cả số thập phân và số mũ là phân số.
Giải thích công thức
Biểu thức \(a^{-n}\) được định nghĩa là 1 chia cho \(a^{n}\). Điều này đúng nhờ quy tắc thương của lũy thừa:
$$a^{m} / a^{m+n} = a^{-n}$$rút gọn lại thành \(1 / a^{n}\). Lưu ý rằng cơ số không được bằng 0, vì phép chia cho 0 không xác định.
Ví dụ minh họa
Hãy tính \(2^{-3}\). Trước tiên, tìm lũy thừa dương: \(2^{3} = 8\). Sau đó lấy nghịch đảo: \(1 / 8 = 0{,}125\). Vậy
$$2^{-3} = 0{,}125$$Tương tự, \(5^{-2} = 1 / 25 = 0{,}04\) và \(10^{-1} = 1 / 10 = 0{,}1\).
Bảng tham chiếu lũy thừa âm thông dụng
Số mũ âm có nghĩa là nghịch đảo của lũy thừa dương tương ứng: \(a^{-n} = \frac{1}{a^n}\) (với \(a \neq 0\)). Bảng liệt kê các cơ số thông dụng, với các số thập phân được làm tròn khi chúng không kết thúc.
| Cơ số a | n | a⁻ⁿ dưới dạng 1/aⁿ | Số thập phân |
|---|---|---|---|
| 2 | 1 | 1/2 | 0.5 |
| 2 | 2 | 1/4 | 0.25 |
| 2 | 3 | 1/8 | 0.125 |
| 2 | 4 | 1/16 | 0.0625 |
| 2 | 5 | 1/32 | 0.03125 |
| 3 | 1 | 1/3 | ≈ 0.3333 |
| 3 | 2 | 1/9 | ≈ 0.1111 |
| 3 | 3 | 1/27 | ≈ 0.0370 |
| 3 | 4 | 1/81 | ≈ 0.01235 |
| 3 | 5 | 1/243 | ≈ 0.004115 |
| 5 | 1 | 1/5 | 0.2 |
| 5 | 2 | 1/25 | 0.04 |
| 5 | 3 | 1/125 | 0.008 |
| 5 | 4 | 1/625 | 0.0016 |
| 5 | 5 | 1/3125 | 0.00032 |
| 10 | 1 | 1/10 | 0.1 |
| 10 | 2 | 1/100 | 0.01 |
| 10 | 3 | 1/1000 | 0.001 |
| 10 | 4 | 1/10,000 | 0.0001 |
| 10 | 5 | 1/100,000 | 0.00001 |
| 10 | 6 | 1/1,000,000 | 0.000001 |
Cách tính lũy thừa âm bằng tay
- Xác định cơ số và số mũ. Trong \(4^{-3}\), cơ số là \(a = 4\) và số mũ là \(-3\), vì vậy \(n = 3\).
- Viết lại dưới dạng nghịch đảo. \(4^{-3} = \frac{1}{4^3}\).
- Tính lũy thừa dương bằng cách nhân liên tiếp: \(4^3 = 4 \times 4 \times 4 = 64\).
- Lấy nghịch đảo và chuyển sang số thập phân: \(\frac{1}{64} = \) 0.015625.
Cơ số là phân số
Để nâng một phân số lên lũy thừa âm, hãy lật phân số và dùng lũy thừa dương: \((a/b)^{-n} = (b/a)^n\). Ví dụ: \(\left(\frac{2}{3}\right)^{-2} = \left(\frac{3}{2}\right)^{2} = \frac{9}{4} = 2.25\).
Cơ số âm
Dấu của kết quả phụ thuộc vào lũy thừa dương. Nếu n là số lẻ, kết quả là âm; nếu n là số chẵn, kết quả là dương. Ví dụ, \((-2)^{-3} = \frac{1}{(-2)^3} = \frac{1}{-8} = -0.125\), còn \((-2)^{-2} = \frac{1}{4} = 0.25\). Hãy dùng dấu ngoặc để dấu âm là một phần của cơ số.
Chuyển thừa số giữa tử số và mẫu số
Một thừa số có số mũ âm có thể được chuyển qua vạch phân số bằng cách đổi dấu số mũ của nó: \(3a^{-2} = \frac{3}{a^2}\) và \(\frac{x^{-2}}{y^{-3}} = \frac{y^3}{x^2}\). Chỉ thừa số mang số mũ mới được chuyển; hệ số 3 vẫn giữ nguyên vị trí.
Lưu ý: cơ số không thể bằng 0, vì \(0^{-n}\) sẽ có nghĩa là chia cho không. Ngoài ra, \(a^0 = 1\) với mọi a khác 0.
So sánh kết quả với các cơ số và số mũ khác nhau
| Biểu thức | Lũy thừa dương aⁿ | Kết quả a⁻ⁿ |
|---|---|---|
| 2⁻² | 4 | 0.25 |
| 2⁻³ | 8 | 0.125 |
| 0.5⁻² | 0.25 | 4 |
| 0.5⁻³ | 0.125 | 8 |
| (−2)⁻² | 4 | 0.25 |
| (−2)⁻³ | −8 | -0.125 |
| (−3)⁻² | 9 | ≈ 0.1111 |
| (−3)⁻³ | −27 | ≈ −0.037 |
| 10⁻² | 100 | 0.01 |
| 10⁻³ | 1000 | 0.001 |
Các quy luật chính:
- Cơ số lớn hơn 1 cho kết quả nằm giữa 0 và 1 (xét về giá trị tuyệt đối), và giảm dần khi n tăng.
- Cơ số nằm giữa 0 và 1 cho kết quả lớn hơn 1, vì \(0.5^{-2} = \left(\frac{1}{0.5}\right)^2 = 2^2 = 4\).
- Cơ số âm cho kết quả âm khi n lẻ và kết quả dương khi n chẵn.
Câu hỏi thường gặp
Một số nâng lên lũy thừa âm là gì? Đó là nghịch đảo của số đó khi nâng lên lũy thừa dương — chỉ cần "lật" nó thành phân số.
Cơ số có thể là số âm không? Có. Ví dụ, \((-2)^{-2} = 1 / (-2)^{2} = 1 / 4 = 0{,}25\). Tuy nhiên, số mũ là phân số của cơ số âm có thể không xác định trong tập số thực.
Nếu cơ số bằng 0 thì sao? 0 nâng lên lũy thừa âm là không xác định, vì khi đó phải chia cho 0.