Hình chóp cụt là gì?
Hình chóp cụt là khối hình còn lại khi ta cắt bỏ phần đỉnh của một hình chóp bằng một mặt phẳng song song với đáy. Kết quả thu được có hai mặt song song và đồng dạng với nhau — một mặt đáy lớn ở dưới và một mặt đáy nhỏ ở trên — được nối với nhau bởi các mặt bên hình thang. Công cụ này xử lý trường hợp phổ biến của hình chóp cụt đáy vuông, trong đó cả hai đáy đều là hình vuông, và tính thể tích từ cạnh đáy dưới, cạnh đáy trên cùng chiều cao vuông góc.
Cách sử dụng máy tính
Nhập cạnh đáy dưới a, cạnh đáy trên b và chiều cao h (khoảng cách theo đường thẳng giữa hai mặt song song). Bạn có thể dùng bất kỳ đơn vị nào, miễn là nhất quán; thể tích sẽ được trả về theo đơn vị khối tương ứng. Đặt b = 0 để mô phỏng một hình chóp hoàn chỉnh, hoặc b = a để mô phỏng một khối lập phương/lăng trụ.
Giải thích công thức
Thể tích được tính theo quy tắc khối lăng trụ cụt (kiểu Simpson):
$$V = \frac{h}{3}\left(A_1 + A_2 + \sqrt{A_1 \cdot A_2}\right)$$
Trong đó \(A_1 = a^2\) là diện tích đáy dưới và \(A_2 = b^2\) là diện tích đáy trên. Số hạng ở giữa \(\sqrt{A_1 \cdot A_2}\) là trung bình nhân của hai diện tích, phản ánh sự thu hẹp dần dần giữa chúng. Khi đáy trên thu nhỏ lại thành một điểm (\(b = 0\)), công thức rút gọn thành \(V = h \cdot A_1 / 3\) — chính là công thức thể tích hình chóp quen thuộc.
Ví dụ minh họa
Xét một hình chóp cụt có cạnh đáy dưới \(a = 6\), cạnh đáy trên \(b = 3\) và chiều cao \(h = 4\). Khi đó \(A_1 = 36\), \(A_2 = 9\), và \(\sqrt{36 \cdot 9} = \sqrt{324} = 18\). Vậy $$V = \frac{4}{3}(36 + 9 + 18) = \frac{4}{3} \cdot 63 = 84 \text{ đơn vị khối.}$$
Thêm các ví dụ minh họa
Các ví dụ này sử dụng dạng tương đương của công thức thể tích hình chóp cụt, \(V = \frac{h}{3}\left(A_1 + A_2 + \sqrt{A_1 A_2}\right)\), trong đó \(A_1 = a^2\) là diện tích đáy dưới và \(A_2 = b^2\) là diện tích đáy trên. Với đáy vuông, \(\sqrt{A_1 A_2} = a\cdot b\), nên công thức này cho cùng kết quả với \(\frac{h}{3}(a^2 + b^2 + ab)\).
Ví dụ 1: số nguyên (xentimét)
Một hình chóp cụt có cạnh đáy dưới \(a = 10\) cm, cạnh đáy trên \(b = 4\) cm và chiều cao \(h = 9\) cm.
- Diện tích đáy dưới: \(A_1 = 10^2 = 100\) cm²
- Diện tích đáy trên: \(A_2 = 4^2 = 16\) cm²
- Trung bình nhân: \(\sqrt{100 \cdot 16} = \sqrt{1600} = 40\) cm²
- Tổng: \(100 + 16 + 40 = 156\) cm²
- Thể tích: \(V = \frac{9}{3}\cdot 156 = 3 \cdot 156 = \)468 cm³
Ví dụ 2: số thập phân (mét)
Một hình chóp cụt có cạnh đáy dưới \(a = 2.5\) m, cạnh đáy trên \(b = 1.5\) m và chiều cao \(h = 2\) m.
- Diện tích đáy dưới: \(A_1 = 2.5^2 = 6.25\) m²
- Diện tích đáy trên: \(A_2 = 1.5^2 = 2.25\) m²
- Trung bình nhân: \(\sqrt{6.25 \cdot 2.25} = 2.5 \cdot 1.5 = 3.75\) m²
- Tổng: \(6.25 + 2.25 + 3.75 = 12.25\) m²
- Thể tích: \(V = \frac{2}{3}\cdot 12.25 = \frac{24.5}{3} \approx 8.17\) m³
Đáy hình chữ nhật: nếu các đáy là hình chữ nhật (đồng dạng về hình dạng, đáy trên là bản sao được thu phóng của đáy dưới), hãy tính \(A_1\) và \(A_2\) bằng chiều dài × chiều rộng của từng đáy. Công thức \(V = \frac{h}{3}(A_1 + A_2 + \sqrt{A_1 A_2})\) vẫn áp dụng. Luôn đưa mọi độ dài về cùng một đơn vị, và thể tích sẽ có đơn vị đó đã được lập phương.
Thể tích thay đổi thế nào theo cạnh đáy trên
Ở đây cạnh đáy dưới được cố định \(a = 6\) và chiều cao \(h = 4\) (dùng đơn vị nhất quán bất kỳ), nên \(A_1 = 36\) và thể tích lăng trụ tương ứng là \(a^2 h = 144\). Chỉ có cạnh đáy trên \(b\) thay đổi. Thể tích là \(V = \frac{4}{3}(36 + b^2 + 6b)\).
| b | A1 = a² | A2 = b² | Trung bình nhân √(A1·A2) | Thể tích V | V ÷ thể tích lăng trụ (144) |
|---|---|---|---|---|---|
| 0 | 36 | 0 | 0 | 48 (hình chóp đầy đủ) | 0.333 |
| 2 | 36 | 4 | 12 | ≈ 69.33 | 0.481 |
| 3 | 36 | 9 | 18 | 84 | 0.583 |
| 6 | 36 | 36 | 36 | 144 (lăng trụ, a²h) | 1.000 |
Lưu ý: thể tích tăng khi \(b\) lớn lên, nhưng không theo tỷ lệ tuyến tính. Vì \(b\) xuất hiện dưới dạng \(b^2 + 6b\), mỗi đơn vị tăng thêm của cạnh đáy trên làm thể tích tăng nhiều hơn đơn vị trước đó. Khi đi từ \(b=0\) đến \(b=3\) (bằng nửa chiều rộng), thể tích đã đạt khoảng 58% thể tích lăng trụ. Khi \(b = a\), hình chóp cụt trở thành một lăng trụ thông thường và công thức rút gọn thành \(a^2 h\).
Câu hỏi thường gặp
Công cụ này có dùng được cho hình chóp cụt đáy chữ nhật không? Máy tính này giả định đáy là hình vuông. Với hình chóp cụt đáy chữ nhật, hãy tính \(A_1\) và \(A_2\) bằng chiều dài × chiều rộng rồi áp dụng cùng công thức một cách thủ công.
Tôi nên nhập chiều cao nào? Hãy dùng chiều cao vuông góc (thẳng đứng) giữa hai đáy, không phải chiều cao nghiêng của mặt bên.
Tôi có thể tính thể tích của một hình chóp đầy đủ không? Có — chỉ cần đặt cạnh đáy trên \(b\) bằng 0.