Khoảng biến thiên là gì?
Khoảng biến thiên (range) là một trong những thước đo độ phân tán đơn giản nhất trong thống kê. Nó cho biết khoảng cách giữa giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất trong một tập dữ liệu. Khoảng biến thiên lớn nghĩa là các giá trị nằm rải rác xa nhau; khoảng biến thiên nhỏ nghĩa là chúng tập trung sát nhau. Vì chỉ dựa trên hai giá trị, range rất dễ tính nhưng lại rất nhạy với các giá trị ngoại lệ (outlier).
Cách dùng công cụ này
Hãy nhập các con số vào ô, phân tách bằng dấu phẩy hoặc khoảng trắng (ví dụ 4, 8, 15, 16, 23, 42). Công cụ sẽ tìm giá trị lớn nhất và nhỏ nhất, lấy hiệu của chúng, rồi hiển thị khoảng biến thiên cùng với số lượng giá trị. Công cụ hỗ trợ cả số thập phân lẫn số âm.
Công thức giải thích
Khoảng biến thiên được định nghĩa như sau:
$$\text{Khoảng biến thiên} = \max\!\left(\text{Tập dữ liệu}\right) - \min\!\left(\text{Tập dữ liệu}\right)$$
Trước tiên hãy xác định giá trị lớn nhất trong dãy số, sau đó tìm giá trị nhỏ nhất, rồi lấy hiệu. Kết quả luôn bằng 0 hoặc dương. Nếu tất cả các giá trị đều giống nhau, khoảng biến thiên sẽ bằng 0.
Ví dụ minh họa
Xét tập dữ liệu 4, 8, 15, 16, 23, 42. Giá trị lớn nhất là 42 và giá trị nhỏ nhất là 4. Vậy khoảng biến thiên là \(42 - 4 = 38\): $$42 - 4 = \mathbf{38}$$ Con số duy nhất này tóm tắt toàn bộ mức độ phân tán của các giá trị.
Thêm ví dụ về khoảng: Số âm, số thập phân và giá trị ngoại lai
Khoảng luôn bằng giá trị lớn nhất trừ đi giá trị nhỏ nhất. Ba ví dụ sau minh họa các trường hợp thường gây ra sai sót.
Ví dụ 1: Dữ liệu có số âm
Tập dữ liệu: -12, -5, 0, 7, 3. Giá trị nhỏ nhất là -12 và giá trị lớn nhất là 7.
$$\text{Khoảng} = 7 - (-12) = 7 + 12$$
Trừ một số âm giống như cộng với giá trị dương của số đó, nên khoảng là 19. Một lỗi thường gặp là viết 7 - 12 = -5, điều này sai vì giá trị nhỏ nhất là -12, không phải 12.
Ví dụ 2: Số thập phân
Tập dữ liệu: 2.5, 3.1, 9.8, 4.4. Giá trị nhỏ nhất là 2.5 và giá trị lớn nhất là 9.8.
$$\text{Khoảng} = 9.8 - 2.5$$
Khoảng là 7.3. Khi trừ bằng tay, hãy căn thẳng dấu thập phân.
Ví dụ 3: Giá trị ngoại lai làm khoảng thay đổi nhiều
Tập dữ liệu A: 10, 12, 13, 14, 95. Giá trị nhỏ nhất là 10 và giá trị lớn nhất là 95.
$$\text{Khoảng}_A = 95 - 10$$
Khoảng là 85.
Bây giờ hãy bỏ giá trị 95 để có tập dữ liệu B: 10, 12, 13, 14. Giá trị lớn nhất là 14 và giá trị nhỏ nhất vẫn là 10.
$$\text{Khoảng}_B = 14 - 10 = 4$$
Chỉ một giá trị cực đoan đã làm khoảng thay đổi từ 4 lên 85, mặc dù bốn giá trị còn lại tập trung rất sát nhau. Khoảng chỉ phụ thuộc vào hai giá trị cực đoan, nên rất nhạy cảm với giá trị ngoại lai. Khi có giá trị ngoại lai, nên cân nhắc báo cáo thêm khoảng tứ phân vị hoặc độ lệch chuẩn.
Cách tìm khoảng bằng tay
- Liệt kê tất cả các giá trị. Viết ra mọi số trong tập dữ liệu và kể cả các số lặp lại. Các giá trị lặp lại không làm thay đổi khoảng, nhưng có làm thay đổi số lượng.
- Tìm giá trị nhỏ nhất và lớn nhất. Quét danh sách, hoặc sắp xếp từ nhỏ đến lớn. Giá trị đầu tiên trong danh sách đã sắp xếp là giá trị nhỏ nhất và giá trị cuối cùng là giá trị lớn nhất.
- Trừ. Tính \(\text{Khoảng} = \text{Giá trị lớn nhất} - \text{Giá trị nhỏ nhất}\).
- Kiểm tra kết quả. Khoảng phải bằng không hoặc dương. Kết quả âm nghĩa là các số đã bị trừ sai thứ tự. Khoảng bằng không nghĩa là mọi giá trị đều giống nhau.
- Tùy chọn ghi chú số lượng. Đếm số giá trị trong tập dữ liệu (\(n\)). Thông tin này hữu ích để đánh giá độ tin cậy của khoảng, vì các mẫu lớn thường có khoảng rộng hơn.
Mẹo khi sắp xếp: sắp xếp giúp các giá trị cực đoan dễ thấy hơn và giúp bạn phát hiện giá trị bị bỏ sót. Ví dụ, 7, -12, 3, 0, -5 khi sắp xếp sẽ thành -12, -5, 0, 3, 7.
Mẹo khi giá trị nhỏ nhất là số âm: khi giá trị nhỏ nhất là số âm, hãy đặt nó trong ngoặc đơn và đổi hai dấu trừ thành dấu cộng. Ví dụ, \(7 - (-12) = 7 + 12 = 19\). Nếu cả giá trị lớn nhất và nhỏ nhất đều là số âm, chẳng hạn -3 và -20, thì khoảng là \(-3 - (-20) = 17\).
Thuật ngữ chính: Khoảng, Giá trị lớn nhất, Giá trị nhỏ nhất, Độ trải rộng
- Khoảng
- Hiệu giữa giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất trong một tập dữ liệu (giá trị lớn nhất trừ giá trị nhỏ nhất). Khoảng được biểu thị bằng cùng đơn vị với dữ liệu.
- Giá trị lớn nhất
- Giá trị lớn nhất trong tập dữ liệu.
- Giá trị nhỏ nhất
- Giá trị nhỏ nhất trong tập dữ liệu. Giá trị này có thể là số âm.
- Tập dữ liệu
- Một tập hợp các giá trị số, chẳng hạn điểm kiểm tra hoặc nhiệt độ hằng ngày, mà bạn muốn tóm tắt hoặc phân tích.
- Số lượng
- Số giá trị trong tập dữ liệu, thường được ký hiệu \(n\). Mỗi giá trị lặp lại đều được tính riêng.
- Thước đo độ trải rộng (độ phân tán)
- Một thống kê mô tả mức độ phân tán của các giá trị trong tập dữ liệu. Ví dụ gồm khoảng, khoảng tứ phân vị, phương sai và độ lệch chuẩn.
- Giá trị ngoại lai
- Giá trị nằm xa bất thường so với phần còn lại của dữ liệu. Chỉ một giá trị ngoại lai cũng có thể làm thay đổi đáng kể khoảng.
- Khoảng tứ phân vị (IQR)
- Hiệu giữa tứ phân vị thứ ba và tứ phân vị thứ nhất (\(Q_3 - Q_1\)). Nó đo độ trải rộng của 50% dữ liệu ở giữa và ít bị ảnh hưởng bởi giá trị ngoại lai hơn nhiều so với khoảng.
- Độ lệch chuẩn
- Thước đo mức độ các giá trị thường lệch khỏi trung bình. Không giống khoảng, nó sử dụng mọi giá trị trong tập dữ liệu, không chỉ hai giá trị cực đoan.
Câu hỏi thường gặp
Khoảng biến thiên có thay đổi vì giá trị ngoại lệ không? Có — vì nó chỉ phụ thuộc vào các giá trị cực trị, nên chỉ cần một số đặc biệt lớn hoặc đặc biệt nhỏ cũng có thể làm thay đổi khoảng biến thiên một cách đáng kể.
Khoảng biến thiên có thể âm không? Không. Vì giá trị lớn nhất luôn lớn hơn hoặc bằng giá trị nhỏ nhất, nên khoảng biến thiên không bao giờ âm.
Có thước đo độ phân tán nào tốt hơn không? Với dữ liệu có giá trị ngoại lệ, khoảng tứ phân vị (IQR) hoặc độ lệch chuẩn sẽ cho bức tranh về độ phân tán đáng tin cậy hơn.