Công Cụ Tính Quãng Bán Cung Là Gì?
Công cụ này đo khoảng cách giữa hai cao độ âm thanh, biểu diễn bằng bán cung — bước nhỏ nhất trong hệ điều luật bình quân 12 âm mà piano, guitar và phần lớn âm nhạc phương Tây sử dụng. Chỉ cần nhập hai tần số bất kỳ (đơn vị Hz), công cụ sẽ cho biết hai âm cách nhau bao nhiêu bán cung (và bao nhiêu cent).
Cách Sử Dụng
Hãy nhập tần số thấp hơn f1 và tần số cao hơn f2 theo đơn vị hertz, sau đó đọc kết quả quãng. Giá trị dương nghĩa là f2 cao hơn f1; nếu bạn đảo ngược thứ tự, kết quả sẽ là số âm, cho biết đó là quãng đi xuống. Kết quả cũng được quy đổi sang cent, trong đó 100 cent tương đương một bán cung.
Giải Thích Công Thức
Quãng tính theo bán cung là:
$$n = 12 \cdot \log_{2}\!\left(\frac{\text{Higher } f_2 \text{ (Hz)}}{\text{Lower } f_1 \text{ (Hz)}}\right)$$
Một quãng tám làm tần số tăng gấp đôi (\(f_2/f_1 = 2\)), và \(\log_{2}(2) = 1\), nên \(12 \times 1 = 12\) bán cung — đúng bằng một quãng tám. Mỗi bán cung ứng với tỷ lệ tần số bằng căn bậc mười hai của hai (\(\approx 1{,}0595\)).
Ví Dụ Minh Họa
So sánh nốt La 4 (440 Hz) với nốt La 5 (880 Hz). Tỷ lệ là \(880/440 = 2\), và \(\log_{2}(2) = 1\), nên $$n = 12 \times 1 = 12 \text{ bán cung}$$ — tức một quãng tám trọn vẹn, hay 1200 cent.
Các quãng nhạc thông dụng: nửa cung, xen-to và tỉ lệ tần số
Trong hệ âm luật đều 12 bậc (12-TET), quãng tám được chia thành 12 nửa cung bằng nhau. Mỗi nửa cung nhân tần số với \(2^{1/12}\), nên một quãng \(n\) nửa cung có tỉ lệ \(2^{n/12}\). Cột âm luật thuần (just intonation) cho thấy các tỉ lệ số nguyên đơn giản mà âm luật đều xấp xỉ. Tỉ lệ thuần của quãng tritone, quãng 6 thứ và quãng 7 thứ khác nhau tùy hệ thống điều hòa, nên ở đây liệt kê các lựa chọn phổ biến.
| Nửa cung | Quãng | Xen-to | Tỉ lệ âm luật đều \(2^{n/12}\) | Tỉ lệ âm luật thuần (lựa chọn phổ biến) |
|---|---|---|---|---|
| 0 | Quãng đồng âm | 0 | 1.0000 | 1/1 |
| 1 | Quãng 2 thứ | 100 | 1.0595 | 16/15 |
| 2 | Quãng 2 trưởng | 200 | 1.1225 | 9/8 |
| 3 | Quãng 3 thứ | 300 | 1.1892 | 6/5 |
| 4 | Quãng 3 trưởng | 400 | 1.2599 | 5/4 |
| 5 | Quãng 4 đúng | 500 | 1.3348 | 4/3 |
| 6 | Tritone | 600 | 1.4142 | 45/32 |
| 7 | Quãng 5 đúng | 700 | 1.4983 | 3/2 |
| 8 | Quãng 6 thứ | 800 | 1.5874 | 8/5 |
| 9 | Quãng 6 trưởng | 900 | 1.6818 | 5/3 |
| 10 | Quãng 7 thứ | 1000 | 1.7818 | 16/9 |
| 11 | Quãng 7 trưởng | 1100 | 1.8877 | 15/8 |
| 12 | Quãng tám | 1200 | 2.0000 | 2/1 |
Ví dụ: quãng 5 đúng trong âm luật đều là \(2^{7/12} \approx 1.4983\), hơi hẹp hơn quãng 5 thuần đúng bằng 1.5.
Kết quả quãng nhạc cho các cặp tần số thường gặp
Mỗi hàng dùng \(n = 12\log_2(f_2/f_1)\) và xen-to \(= 100n\). Giá trị âm nghĩa là tần số thứ hai thấp hơn tần số thứ nhất. Các giá trị đã được làm tròn.
| f1 (Hz) | f2 (Hz) | Tỉ lệ f2/f1 | Nửa cung | Xen-to |
|---|---|---|---|---|
| 440 | 466.16 | 1.0595 | 1.00 | 100 |
| 440 | 659.26 | 1.4983 | 7.00 (quãng 5 âm luật đều) | 700 |
| 440 | 660 | 1.5000 | 7.02 (quãng 5 thuần) | 701.96 |
| 261.63 | 440 | 1.6818 | 9.00 | 900 |
| 440 | 442 | 1.0045 | 0.0785 | 7.85 |
| 880 | 440 | 0.5000 | −12 | −1200 |
Kiểm tra quãng 5 thuần: \(n = 12\log_2\left(\frac{660}{440}\right) = 12\log_2(1.5) = 12 \times 0.58496 \approx 7.0196\) nửa cung, tức khoảng 702 xen-to. Điều này rộng hơn quãng 5 âm luật đều khoảng 2 xen-to.
Hằng số và cao độ chuẩn
- Tỉ lệ nửa cung: căn bậc mười hai của 2, \(2^{1/12} \approx 1.059463\).
- Nửa cung và xen-to: 1 nửa cung = 100 xen-to.
- Quãng tám: 1 quãng tám = 12 nửa cung = 1200 xen-to, tỉ lệ tần số 2:1.
- Công thức xen-to: \(\text{xen-to} = 1200\log_2\left(\frac{f_2}{f_1}\right)\).
- Cao độ chuẩn biểu diễn: A4 = 440 Hz, cao độ chuẩn quốc tế được định nghĩa trong ISO 16.
- Đô giữa (C4): khoảng 261.63 Hz khi A4 = 440 Hz trong âm luật đều.
- Các quy ước A4 khác: một số dàn nhạc chỉnh về 442 Hz, và một số nhạc sĩ chọn 432 Hz. Đây là quy ước hoặc sở thích, không phải tiêu chuẩn ISO. Việc chuyển từ 440 sang 442 Hz tương ứng khoảng 7.85 xen-to, còn từ 440 sang 432 Hz khoảng −31.8 xen-to.
Câu Hỏi Thường Gặp
Bán cung là gì? Đó là quãng giữa hai phím liền kề trên đàn piano, chẳng hạn từ nốt Đô đến nốt Đô thăng (C đến C#).
Cent là gì? Cent chia mỗi bán cung thành 100 phần bằng nhau, rất hữu ích khi đo độ chính xác trong việc lên dây và chỉnh âm.
Kết quả có thể là số âm không? Có — nếu f2 thấp hơn f1, quãng sẽ mang giá trị âm, nghĩa là cao độ đi xuống.