Quãng nhạc là gì?
Quãng nhạc là khoảng cách cao độ giữa hai nốt, và cách đo chính xác nhất chính là bằng tỉ lệ tần số. Trong hệ điều luật bằng 12 cung (12-TET) — cách lên dây mà đàn piano cùng hầu hết nhạc cụ hiện đại đang dùng — một quãng tám được chia thành 12 bán cung đều nhau. Công cụ này sẽ chuyển bất kỳ số bán cung nào thành tỉ lệ tần số tương ứng, độ lớn tính bằng cents, và tần số đích thu được từ một cao độ gốc do bạn chọn.
Cách sử dụng
Hãy nhập độ lớn của quãng theo bán cung (ví dụ 7 cho quãng năm đúng, 12 cho quãng tám, hoặc -5 cho quãng bốn đúng đi xuống) và một tần số gốc tính bằng hertz (440 Hz là nốt La chuẩn). Công cụ sẽ trả về tỉ lệ tần số, độ lớn của quãng theo cents, và tần số bạn đạt tới khi dịch cao độ gốc đi đúng quãng đó.
Giải thích công thức
Điều luật bằng làm cho mỗi bán cung có cùng một tỉ lệ giống hệt nhau, nên một quãng gồm n bán cung sẽ có tỉ lệ \( r = 2^{n/12} \). Vì mỗi bán cung đúng bằng 100 cents, giá trị cents đơn giản là \( 100 \times n \), trùng khớp với định nghĩa logarit tổng quát \( \text{cents} = 1200 \cdot \log_2(f_2/f_1) \). Tần số đích bằng tần số gốc nhân với tỉ lệ:
$$ f_2 = f_1 \times 2^{n/12} $$
Ví dụ minh họa
Với quãng năm đúng (7 bán cung) tính từ La = 440 Hz: \( r = 2^{7/12} \approx 1{,}498307 \). Quãng này tương ứng \( 7 \times 100 = 700 \) cents, và tần số đích là $$ 440 \times 1{,}498307 \approx 659{,}26 \text{ Hz} $$ (xấp xỉ nốt Mi5). Lưu ý rằng quãng năm trong điều luật bằng (1,4983) hơi hẹp hơn một chút so với quãng năm thuần túy của điều luật tự nhiên là 1,5.
Các quãng thông dụng trong hệ 12-TET: Nửa cung, tỉ lệ và cent
Trong hệ điều hòa bình quân 12 bậc (12-TET), quãng tám được chia thành 12 nửa cung bằng nhau. Tỉ lệ tần số cho \(n\) nửa cung là \(2^{n/12}\) và độ lớn tính bằng cent là \(100 \times n\). Cột cuối cùng hiển thị tỉ lệ thuần 5 giới hạn thường dùng trong hệ điều hòa thuần (just intonation) để so sánh.
| Quãng | Nửa cung | Tỉ lệ 12-TET \(2^{n/12}\) | Cent | Tỉ lệ thuần |
|---|---|---|---|---|
| Quãng prim | 0 | 1.000000 | 0 | 1/1 |
| Quãng 2 thứ | 1 | 1.059463 | 100 | 16/15 |
| Quãng 2 trưởng | 2 | 1.122462 | 200 | 9/8 |
| Quãng 3 thứ | 3 | 1.189207 | 300 | 6/5 |
| Quãng 3 trưởng | 4 | 1.259921 | 400 | 5/4 |
| Quãng 4 đúng | 5 | 1.334840 | 500 | 4/3 |
| Quãng tritone | 6 | 1.414214 | 600 | 45/32 |
| Quãng 5 đúng | 7 | 1.498307 | 700 | 3/2 |
| Quãng 6 thứ | 8 | 1.587401 | 800 | 8/5 |
| Quãng 6 trưởng | 9 | 1.681793 | 900 | 5/3 |
| Quãng 7 thứ | 10 | 1.781797 | 1000 | 9/5 |
| Quãng 7 trưởng | 11 | 1.887749 | 1100 | 15/8 |
| Quãng tám | 12 | 2.000000 | 1200 | 2/1 |
Để tìm cao độ đích, nhân tần số cơ sở với tỉ lệ: \(f_{\text{đích}} = f_{\text{cơ sở}} \cdot 2^{n/12}\). Giá trị nửa cung âm cho quãng nằm dưới nốt cơ sở. Tỉ lệ thuần cho quãng tritone, quãng 6 và quãng 7 khác nhau giữa các hệ điều hòa; các giá trị trên là một lựa chọn phổ biến.
Hệ điều hòa bình quân so với hệ điều hòa thuần: Chênh lệch theo cent
Độ lớn của một quãng thuần tính bằng cent là \(1200 \cdot \log_2(\text{tỉ lệ})\). Bảng so sánh giá trị này với giá trị 12-TET; độ chênh lệch là 12-TET trừ đi giá trị thuần. Các tỉ lệ được dùng: quãng 3 trưởng 5/4, quãng 3 thứ 6/5, quãng 4 đúng 4/3, quãng 5 đúng 3/2, quãng 6 trưởng 5/3, và với quãng 7 thứ cả 16/9 và 9/5.
| Quãng | Tỉ lệ thuần | Cent 12-TET | Cent thuần | Chênh lệch (cent) |
|---|---|---|---|---|
| Quãng 3 trưởng | 5/4 | 400 | ≈ 386.31 | ≈ +13.69 |
| Quãng 3 thứ | 6/5 | 300 | ≈ 315.64 | ≈ −15.64 |
| Quãng 4 đúng | 4/3 | 500 | ≈ 498.04 | ≈ +1.96 |
| Quãng 5 đúng | 3/2 | 700 | ≈ 701.96 | ≈ −1.96 |
| Quãng 6 trưởng | 5/3 | 900 | ≈ 884.36 | ≈ +15.64 |
| Quãng 7 thứ | 16/9 | 1000 | ≈ 996.09 | ≈ +3.91 |
| Quãng 7 thứ | 9/5 | 1000 | ≈ 1017.60 | ≈ −17.60 |
Các quãng 5 và quãng 4 trong 12-TET gần như thuần tuyệt đối, trong khi quãng 3 và quãng 6 khác biệt rõ rệt. Đó là lý do một quãng 3 trưởng thuần nghe ngọt hơn, ít dao động (beating) hơn so với quãng đã điều hòa bình quân.
Hằng số chính và cao độ chuẩn
- Tỉ lệ nửa cung: \(2^{1/12} \approx 1.0594631\)
- Cent trên mỗi nửa cung: 100
- Cent trên mỗi quãng tám: 1200 (tỉ lệ tần số 2:1)
- Cao độ hòa nhạc chuẩn: A4 = 440 Hz, cao độ chuẩn được nêu trong ISO 16
- Đô giữa (C4): ≈ 261.63 Hz, thấp hơn A4 9 nửa cung: \(440 \cdot 2^{-9/12}\)
- Chênh lệch cao độ nhỏ nhất có thể nhận biết: khoảng 5–6 cent trong điều kiện nghe tốt (con số gần đúng, thường được trích dẫn; thay đổi theo cao độ, độ to và người nghe)
- Dấu phẩy Pythagore: ≈ 23.46 cent, khoảng chênh lệch giữa mười hai quãng 5 đúng thuần và bảy quãng tám
Máy tính này giả định hệ điều hòa bình quân 12 bậc, nên kết quả hơi khác so với hệ điều hòa thuần hoặc các hệ điều hòa lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Giá trị bán cung âm có nghĩa là gì? Số âm biểu thị một quãng đi xuống; tỉ lệ khi đó nhỏ hơn 1 và tần số đích thấp hơn tần số gốc.
Vì sao quãng năm trong điều luật bằng không đúng bằng 3/2? Điều luật bằng phải dung hòa các tỉ lệ thuần túy để mọi giọng đều nghe hài hòa như nhau; vì vậy quãng năm thấp hơn điều luật tự nhiên khoảng 2 cents.
Một quãng tám có bao nhiêu cents? Đúng 1200 cents, vì một quãng tám gồm 12 bán cung, mỗi bán cung 100 cents.