Tích phân cosin Ci(x) là gì?
Tích phân cosin, ký hiệu Ci(x), là một hàm đặc biệt xuất hiện rộng rãi trong vật lý, xử lý tín hiệu và điện từ học, đặc biệt là trong lý thuyết ăng-ten và việc phân tích các tích phân dao động. Với đối số thực dương x, hàm này được định nghĩa là tích phân của (cos t − 1)/t từ 0 đến x, cộng với logarit tự nhiên của x và hằng số Euler–Mascheroni gamma (xấp xỉ 0,5772156649). Máy tính này tính Ci(x) với độ chính xác kép đầy đủ cho mọi giá trị thực bạn nhập vào.
Cách sử dụng máy tính
Hãy nhập giá trị x vào ô nhập liệu rồi bấm tính. Kết quả là giá trị không thứ nguyên của Ci(x). Miền xác định của định nghĩa chính (giá trị thực) là x lớn hơn 0. Tại x = 0, hàm phân kỳ về âm vô cực (điểm kỳ dị logarit), nên máy tính sẽ báo là không xác định. Với giá trị âm, máy tính trả về Ci(|x|), vì phần thực của Ci(−x) bằng Ci(x); thành phần ảo cộng hoặc trừ i·pi được bỏ qua.
Giải thích công thức
Hệ thức định nghĩa là $$\operatorname{Ci}\!\left(x\right) = \gamma + \ln\!\left|x\right| + \int_{0}^{x} \frac{\cos t - 1}{t}\, dt$$ Khai triển hàm dưới dấu tích phân thành chuỗi Taylor rồi tích phân từng số hạng ta thu được chuỗi hội tụ $$\operatorname{Ci}\!\left(x\right) = \gamma + \ln\!\left|x\right| + \sum_{k=1}^{\infty} \frac{(-1)^{k}\,\left|x\right|^{2k}}{2k\,(2k)!}$$ tức là \(\gamma + \ln(x) - \frac{x^2}{2\cdot 2!} + \frac{x^4}{4\cdot 4!} - \frac{x^6}{6\cdot 6!} + \ldots\). Với x nhỏ đến trung bình (ở đây là \(\left|x\right|\) đến 6), chuỗi này hội tụ nhanh và chính xác. Với x lớn hơn, máy tính chuyển sang biểu diễn tiệm cận \(\operatorname{Ci}(x) = f(x)\cdot\sin(x) - g(x)\cdot\cos(x)\), giúp tránh hiện tượng triệt tiêu nghiêm trọng vốn làm hỏng độ chính xác của chuỗi với đối số lớn. Khi x tăng, Ci(x) suy giảm dần về 0 đồng thời dao động giống như \(\sin(x)/x\).
Ví dụ minh họa
Với x = 1: \(\ln(1) = 0\), và chuỗi cho ra $$-0{,}25 + 0{,}0104166667 - 0{,}0002314815 + 0{,}0000031002 - \ldots \approx -0{,}2398117421$$ Cộng thêm \(\gamma = 0{,}5772156649\) ta được \(\operatorname{Ci}(1) = 0{,}3374039229\), đúng bằng giá trị tham chiếu đã biết của tích phân cosin tại 1.
Giá trị tham chiếu của Ci(x)
Tích phân cosin được định nghĩa với số thực \(x>0\) bởi \(\operatorname{Ci}(x)=\gamma+\ln x+\int_0^x \frac{\cos t-1}{t}\,dt\). Nó bằng \(-\int_x^{\infty}\frac{\cos t}{t}\,dt\). Các giá trị tham chiếu (làm tròn đến 10 chữ số thập phân):
| x | Ci(x) |
|---|---|
| 0.5 | -0.1777840788 |
| 1 | 0.3374039229 |
| 2 | 0.4229808287 |
| 3 | 0.1196297860 |
| 5 | -0.1900297496 |
| 10 | -0.0454564330 |
Các mốc quan trọng
- Nghiệm đầu tiên: \(\operatorname{Ci}(x)=0\) tại \(x\approx 0.6165\). Ci âm với \(0<x<0.6165\) và dương ngay sau đó.
- Điểm dừng: vì \(\operatorname{Ci}'(x)=\cos x / x\), các cực trị xuất hiện tại nơi \(\cos x=0\), tức là tại các bội lẻ của \(\pi/2\).
- Cực đại đầu tiên: tại \(x=\pi/2\approx 1.5708\), nơi Ci khoảng 0.4720. Tiếp theo là một cực tiểu tại \(3\pi/2\), rồi một cực đại tại \(5\pi/2\), và cứ thế.
Các hằng số dùng trong tính toán
- Hằng số Euler–Mascheroni: \(\gamma \approx 0.5772156649015329\).
- Ngưỡng chuyển đổi: máy tính dùng chuỗi lũy thừa cho \(|x|<6\) và khai triển tiệm cận cho \(|x|\ge 6\).
- Đối số âm: với \(x<0\), giá trị chính là \(\operatorname{Ci}(x)=\operatorname{Ci}(|x|)+i\pi\). Phần lệch ảo \(i\pi\) được bỏ qua ở đây, nên chỉ phần thực, \(\operatorname{Ci}(|x|)\), được báo cáo.
- Đơn vị: tất cả các đại lượng đều không thứ nguyên.
Dạng chuỗi và dạng tiệm cận
Chuỗi lũy thừa (với \(|x|\) nhỏ):
$$\operatorname{Ci}(x)=\gamma+\ln|x|+\sum_{k=1}^{\infty}\frac{(-1)^k x^{2k}}{2k\,(2k)!}$$
Dạng tiệm cận (với \(x\) lớn): \(\operatorname{Ci}(x)=f(x)\sin x-g(x)\cos x\), trong đó \(f(x)\sim 1/x\) và \(g(x)\sim 1/x^2\) có các chuỗi tiệm cận đã biết theo lũy thừa nghịch đảo của \(x\).
Diễn giải kết quả Ci(x)
- x nhỏ: Ci(x) có dạng \(\gamma+\ln x\), nên nó phân kỳ về \(-\infty\) khi \(x\to 0^+\). Nó âm cho đến nghiệm đầu tiên tại \(x\approx 0.6165\).
- Dao động: sau nghiệm đầu tiên, Ci(x) tăng đến một cực đại, rồi dao động, đổi dấu liên tục với biên độ giảm dần.
- Cực trị: vì \(\operatorname{Ci}'(x)=\cos(x)/x\), các cực trị nằm tại \(x=(n+\tfrac12)\pi\), nơi \(\cos x=0\). Các cực đại xuất hiện tại \(\pi/2, 5\pi/2,\dots\) và các cực tiểu tại \(3\pi/2, 7\pi/2,\dots\)
- x lớn: \(\operatorname{Ci}(x)\approx \sin(x)/x\), nên các giá trị giảm dần về 0 theo \(1/x\). Ví dụ, Ci(10) ≈ -0.0455, trong khi \(\sin(10)/10\approx -0.0544\). Số hạng tiếp theo trong khai triển, \(-\cos x/x^2\), giải thích phần chênh lệch.
- Quan hệ với Si(x): Ci và tích phân sin \(\operatorname{Si}(x)=\int_0^x \frac{\sin t}{t}\,dt\) là các hàm đồng hành. Cả hai xuất hiện trong các hàm phụ trợ \(f\) và \(g\), và trong tổ hợp \(\operatorname{Ci}(x)+i\,\operatorname{Si}(x)\), có liên quan đến hàm mũ tích phân \(E_1(-ix)\).
- Đầu vào âm: kết quả hiển thị là phần thực, \(\operatorname{Ci}(|x|)\). Giá trị phức đầy đủ sẽ cộng thêm \(i\pi\).
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Ci(0) không xác định? Vì \(\ln(x)\) tiến về âm vô cực khi x tiến về 0, nên hàm có một điểm kỳ dị logarit tại đó.
Còn x âm thì sao? Ci là số phức khi đối số âm. Máy tính cho giá trị thực này trả về Ci(|x|), tức phần thực, và bỏ đi phần ảo.
Kết quả chính xác đến mức nào? Kết quả chính xác xấp xỉ độ chính xác kép của máy (khoảng 15 chữ số có nghĩa) trên toàn dải đầu vào thông thường.