Máy Tính Độ Dời Này Làm Được Gì
Công cụ này giải phương trình động học để tìm độ dời dựa trên vận tốc đầu, vận tốc cuối và thời gian. Nó áp dụng cho vật chuyển động với gia tốc không đổi (chuyển động biến đổi đều) — một chủ đề trọng tâm trong phần Cơ học của môn Vật lý. Khác với các công cụ chỉ làm một việc, máy tính này có thể biến đổi cùng một phương trình để giải cho bất kỳ đại lượng nào trong bốn đại lượng, nên nó vừa là máy tính độ dời, vừa là máy tính vận tốc hoặc thời gian — tùy theo nhu cầu của bạn.
Công Thức
Máy tính được xây dựng dựa trên dạng vận tốc trung bình của phương trình động học:
$$\text{x} = \frac{1}{2}\left(\text{u} + \text{v}\right)\,\text{t}$$
- x = độ dời (ví dụ: mét)
- u = vận tốc đầu (ví dụ: m/s)
- v = vận tốc cuối (ví dụ: m/s)
- t = thời gian (ví dụ: giây)
Vì biểu thức \(\frac{1}{2}(\text{u} + \text{v})\) chính là vận tốc trung bình trong khoảng thời gian đó, nên độ dời bằng vận tốc trung bình nhân với thời gian. Công cụ cũng hiển thị thêm giá trị vận tốc trung bình này như một kết quả phụ.
Cách Sử Dụng
Trước tiên, hãy chọn đại lượng bạn muốn tìm ở ô Tính toán — độ dời (\(\text{x}\)), vận tốc đầu (\(\text{u}\)), vận tốc cuối (\(\text{v}\)) hoặc thời gian (\(\text{t}\)). Sau đó nhập ba giá trị đã biết vào các ô tương ứng. Máy tính sẽ tự động biến đổi công thức:
- Độ dời: \(\text{x} = \frac{1}{2}(\text{u} + \text{v})\text{t}\)
- Vận tốc đầu: \(\text{u} = \frac{2\,\text{x}}{\text{t}} - \text{v}\)
- Vận tốc cuối: \(\text{v} = \frac{2\,\text{x}}{\text{t}} - \text{u}\)
- Thời gian: \(\text{t} = \frac{2\,\text{x}}{\text{u} + \text{v}}\)
Ví Dụ Minh Họa
Giả sử một chiếc ô tô khởi đầu với \(\text{u} = 5\ \text{m/s}\), tăng tốc lên \(\text{v} = 25\ \text{m/s}\) trong khoảng thời gian \(\text{t} = 4\ \text{s}\). Hãy đặt Tính toán về độ dời và nhập các giá trị này:
$$\text{x} = \frac{1}{2}(5 + 25) \times 4 = \frac{1}{2} \times 30 \times 4 = \mathbf{60\ \text{mét}}$$ Vận tốc trung bình là \(\frac{1}{2}(5 + 25) = 15\ \text{m/s}\).
Bây giờ thử ngược lại: chọn giải cho thời gian, nhập \(\text{x} = 60\), \(\text{u} = 5\), \(\text{v} = 25\), bạn sẽ được \(\text{t} = \frac{2 \times 60}{5 + 25} = 4\ \text{s}\) — đúng bằng kết quả ban đầu.
Các thuật ngữ chính: Độ dịch chuyển, Vận tốc và các đại lượng liên quan
- Độ dịch chuyển (\(x\) hoặc \(\Delta x\)): một đại lượng vectơ biểu thị độ biến thiên thuần của vị trí, đo từ điểm bắt đầu đến điểm kết thúc theo đường thẳng. Nó chỉ phụ thuộc vào vị trí bắt đầu và kết thúc của vật, không phụ thuộc vào lộ trình đi qua.
- Quãng đường: một đại lượng vô hướng bằng tổng chiều dài của đường đi đã di chuyển. Nó không bao giờ âm và luôn lớn hơn hoặc bằng độ lớn của độ dịch chuyển.
- Vận tốc đầu (\(u\)): vận tốc tại thời điểm bắt đầu của khoảng thời gian (tại \(t = 0\)).
- Vận tốc cuối (\(v\)): vận tốc tại thời điểm kết thúc của khoảng thời gian.
- Vận tốc trung bình: độ dịch chuyển chia cho thời gian thực hiện, \(\bar{v} = \frac{x}{t}\). Khi gia tốc không đổi, nó bằng \(\frac{u + v}{2}\), từ đó suy ra công thức của máy tính \(x = \frac{1}{2}(u + v)\,t\).
- Tốc độ và vận tốc: tốc độ là đại lượng vô hướng (nhanh hay chậm, chỉ có độ lớn); vận tốc là đại lượng vectơ (nhanh hay chậm và theo hướng nào). Tốc độ trung bình bằng quãng đường chia cho thời gian, còn vận tốc trung bình dùng độ dịch chuyển.
- Gia tốc đều (không đổi): gia tốc không thay đổi trong khoảng thời gian, do đó vận tốc thay đổi với tốc độ ổn định. Công thức được dùng ở đây chỉ đúng trong điều kiện này.
- Khoảng thời gian (\(t\)): thời gian trôi qua giữa thời điểm đầu và thời điểm cuối. Đây là độ dài thời gian, không phải số chỉ trên đồng hồ, và thường là số dương.
Dấu và hướng: trong chuyển động một chiều, dấu cho biết hướng so với một trục dương đã chọn. Vận tốc và độ dịch chuyển có thể âm nếu chuyển động theo chiều âm. Độ dịch chuyển cũng có thể bằng không, chẳng hạn khi vật quay về điểm xuất phát, mặc dù quãng đường đi được lớn hơn không.
Bảng đổi đơn vị cho động học
Các đơn vị của vận tốc, thời gian và độ dịch chuyển phải nhất quán trước khi áp dụng công thức. Ví dụ, nếu vận tốc tính bằng m/s và thời gian tính bằng giây, thì độ dịch chuyển sẽ tính bằng mét. Nếu vận tốc tính bằng km/h, thời gian phải tính bằng giờ để thu được kilômét.
Vận tốc
| Từ | Tương đương |
|---|---|
| 1 m/s | 3.6 km/h = 2.23694 mph = 3.28084 ft/s |
| 1 km/h | 0.27778 m/s |
| 1 mph | 0.44704 m/s = 1.46667 ft/s |
Chiều dài
| Đơn vị | Theo mét |
|---|---|
| 1 km | 1000 m |
| 1 dặm | 1609.344 m |
| 1 ft | 0.3048 m |
Thời gian
| Đơn vị | Theo giây |
|---|---|
| 1 phút | 60 s |
| 1 giờ | 3600 s |
Mẹo: để đổi km/h sang m/s, chia cho 3.6; để đổi m/s sang km/h, nhân với 3.6.
Câu Hỏi Thường Gặp
Công cụ có tính đến gia tốc không? Không trực tiếp, nhưng nó giả định gia tốc là không đổi. Gia tốc được ngầm thể hiện qua sự thay đổi từ \(\text{u}\) sang \(\text{v}\) trong khoảng thời gian \(\text{t}\). Công thức chỉ đúng khi gia tốc đều.
Nên dùng đơn vị nào? Bất kỳ bộ đơn vị nào nhất quán đều được. Nếu vận tốc tính bằng m/s và thời gian tính bằng giây thì độ dời sẽ ra mét. Nếu dùng mph với giờ thì kết quả sẽ ra dặm (mile).
Độ dời có thể âm không? Có. Nếu các vận tốc mang giá trị âm (chuyển động theo chiều ngược lại), kết quả sẽ âm, cho thấy độ dời ngược với chiều dương mà bạn đã chọn.