Số Euler là gì?
Số Euler Eₙ là một dãy số nguyên nổi tiếng xuất hiện trong khai triển Taylor của hàm sec hyperbolic 1/cosh(x). Đôi khi chúng còn được gọi là các "số sec" (sai khác về dấu). Đây là kiến thức toán học thuần túy, đúng như nhau ở mọi nơi — không có quy tắc riêng theo quốc gia hay khu vực. Công cụ này sẽ in ra bảng giá trị Eₙ cho bất kỳ khoảng chỉ số nào bạn chọn.
Cách sử dụng
Nhập điểm đầu (nMin) và điểm cuối (nMax) của khoảng chỉ số, sau đó chọn độ chính xác hiển thị tính theo số chữ số có nghĩa. Công cụ sẽ liệt kê mọi chỉ số nguyên \(n\) từ nMin đến nMax (bao gồm cả hai đầu) cùng với số Euler tương ứng. Vì các giá trị tăng cực nhanh theo cấp siêu mũ, bên trong công cụ dùng số học số nguyên lớn (big-integer) hoàn toàn chính xác, còn những con số khổng lồ sẽ được hiển thị dưới dạng ký hiệu khoa học.
Công thức
Hàm sinh là \(\frac{1}{\cosh(x)} = \sum E_n / n! \cdot x^n\). Mọi số Euler có chỉ số lẻ đều chính xác bằng 0. Các số có chỉ số chẵn tuân theo công thức truy hồi chính xác sau:
\(E_0 = 1\), và với \(m \ge 1\):
$$E_{2m} = -\sum_{k=0}^{m-1} \binom{2m}{2k} \cdot E_{2k}.$$Dấu của chúng tự động đan xen: \(E_0 = 1\), \(E_2 = -1\), \(E_4 = 5\), \(E_6 = -61\), \(E_8 = 1385\).
Ví dụ minh họa
Với nMin = 0 và nMax = 8, bảng sẽ có 9 dòng: \(n=0 \to 1\), \(n=1 \to 0\), \(n=2 \to -1\), \(n=3 \to 0\), \(n=4 \to 5\), \(n=5 \to 0\), \(n=6 \to -61\), \(n=7 \to 0\), \(n=8 \to 1385\).
Bảng tham chiếu số Euler E0 đến E20
Các số Euler \(E_n\) là những số nguyên được xác định bởi khai triển \(\operatorname{sech} x = \sum_{n\ge 0} E_n \dfrac{x^n}{n!}\). Tất cả các giá trị có chỉ số lẻ đều bằng 0, nên bảng chỉ liệt kê các \(n\) chẵn. Các giá trị dưới đây là số nguyên chính xác và sử dụng quy ước \(E_0 = 1\), \(E_2 = -1\).
| n | En | |En| (số secant) |
|---|---|---|
| 0 | 1 | 1 |
| 2 | -1 | 1 |
| 4 | 5 | 5 |
| 6 | -61 | 61 |
| 8 | 1385 | 1385 |
| 10 | -50521 | 50521 |
| 12 | 2702765 | 2702765 |
| 14 | -199360981 | 199360981 |
| 16 | 19391512145 | 19391512145 |
| 18 | -2404879675441 | 2404879675441 |
| 20 | 370371188237525 | 370371188237525 |
Mọi chỉ số lẻ (\(E_1, E_3, E_5, \dots\)) đều bằng 0. Các giá trị tuyệt đối \(|E_{2m}|\) là các số secant 1, 1, 5, 61, 1385, 50521, …, chính là các hệ số của \(\sec x = \sum_{m\ge0} |E_{2m}| \dfrac{x^{2m}}{(2m)!}\).
Cách tính số Euler bằng tay
Nhân \(\operatorname{sech} x\) với \(\cosh x\) được 1, và so sánh các hệ số cho ra công thức truy hồi mà máy tính sử dụng:
$$E_{2m} = -\sum_{k=0}^{m-1} \binom{2m}{2k} E_{2k}, \qquad E_0 = 1,\; E_{\text{lẻ}} = 0.$$
- Bắt đầu: \(E_0 = 1\).
- Tính E2 (m = 1): chỉ \(k=0\) đóng góp, nên \(E_2 = -\binom{2}{0}E_0 = -(1\cdot 1) = -1\).
- Tính E4 (m = 2): \(E_4 = -\left(\binom{4}{0}E_0 + \binom{4}{2}E_2\right) = -(1\cdot 1 + 6\cdot(-1)) = -(1-6) = 5\).
- Tính E6 (m = 3): các hệ số nhị thức là \(\binom{6}{0}=1\), \(\binom{6}{2}=15\), \(\binom{6}{4}=15\), nên \(E_6 = -(1\cdot 1 + 15\cdot(-1) + 15\cdot 5) = -(1 - 15 + 75) = -61\).
- Tiếp tục (kiểm tra tùy chọn, E8): với \(\binom{8}{0}=1,\ \binom{8}{2}=28,\ \binom{8}{4}=70,\ \binom{8}{6}=28\): \(E_8 = -(1 - 28 + 350 - 1708) = -(-1385) = 1385\).
Luân phiên dấu: các dấu tuân theo \(\operatorname{sign}(E_{2m}) = (-1)^m\), nên \(E_{2m} = (-1)^m |E_{2m}|\). Đây là cách kiểm tra tiện lợi cho từng bước tính tay.
Diễn giải bảng: sự tăng trưởng và quy luật dấu
Quy luật dấu. Các giá trị chỉ số chẵn luân phiên dấu: \(E_0 > 0,\ E_2 < 0,\ E_4 > 0,\dots\), tức là \(\operatorname{sign}(E_{2m}) = (-1)^m\). Các phần tử chỉ số lẻ luôn bằng 0.
Tăng trưởng. Các số này tăng nhanh hơn hàm mũ, xấp xỉ như giai thừa. Một dạng tiệm cận tiêu chuẩn là
$$|E_{2m}| \sim 8\sqrt{\frac{m}{\pi}}\left(\frac{4m}{\pi e}\right)^{2m},$$
và một xấp xỉ tương đương, đơn giản hơn là
$$|E_{2m}| \approx \frac{2^{2m+2}\,(2m)!}{\pi^{2m+1}}.$$
Kiểm tra: với \(m=3\), \(2^{8}\cdot 720/\pi^{7} \approx 61.03\), gần với giá trị chính xác 61. Với \(m=2\), công thức cho khoảng 5.02 so với giá trị chính xác 5. Tỉ số giữa giá trị xấp xỉ và giá trị chính xác tiến đến 1 rất nhanh khi \(m\) tăng.
Các đối tượng liên quan. Các giá trị tuyệt đối \(|E_{2m}|\) là các số secant, đếm các hoán vị thay phiên (lên/xuống) của một số chẵn phần tử. Số Euler cũng liên hệ với đa thức Euler qua \(E_n = 2^n E_n(1/2)\).
Chữ số có nghĩa hiển thị. Bảng được tính bằng số học số nguyên lớn chính xác, nên mỗi \(E_n\) là chính xác bất kể cài đặt nào. Tùy chọn số chữ số có nghĩa chỉ thay đổi cách hiển thị các giá trị lớn (ví dụ làm tròn theo ký hiệu khoa học). Nó không bao giờ thay đổi số nguyên bên dưới hay dấu của nó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao các chỉ số lẻ luôn bằng 0? Vì \(1/\cosh(x)\) là hàm chẵn, nên trong khai triển của nó chỉ xuất hiện các lũy thừa chẵn của \(x\).
Có phải đây là số e của Euler không? Không. Số e của Euler (\(e \approx 2{,}71828\)) hoàn toàn không liên quan; còn đây là các số nguyên sinh ra từ hàm sinh của hàm sec.
Khoảng giá trị có thể lớn đến đâu? nMax được giới hạn tối đa là 100. Các giá trị được tính chính xác bằng số nguyên lớn nên không bị mất độ chính xác.