Giá trị kỳ vọng là gì?
Giá trị kỳ vọng (còn gọi là kỳ vọng toán hay trung bình) của một biến ngẫu nhiên rời rạc chính là kết quả trung bình mà bạn dự đoán sẽ nhận được nếu lặp lại phép thử thật nhiều lần. Để tính, ta lấy mỗi kết quả có thể xảy ra nhân với xác suất của nó, rồi cộng tất cả các tích lại. Công cụ này áp dụng công thức \(E(X) = \sum_{i=1}^{n} x_i \cdot p_i\) cho bất kỳ danh sách kết quả và xác suất tương ứng nào.
Cách sử dụng máy tính
Nhập các giá trị kết quả dưới dạng danh sách ngăn cách bằng dấu phẩy (ví dụ 10, 20, 30) và các xác suất tương ứng theo đúng thứ tự đó (ví dụ 0.5, 0.3, 0.2). Mỗi giá trị sẽ được ghép với xác suất ở cùng vị trí. Máy tính trả về giá trị kỳ vọng, số lượng cặp đã dùng và tổng các xác suất để bạn kiểm tra xem phân phối có hợp lệ hay không (tổng phải bằng 1).
Giải thích công thức
$$E(X) = \sum_{i=1}^{n} x_i \cdot p_i$$ có nghĩa là: lấy từng kết quả \(x_i\) nhân với xác suất \(p_i\) của nó, rồi cộng tổng trên tất cả các kết quả. Những kết quả vừa có giá trị lớn vừa có khả năng xảy ra cao sẽ đóng góp nhiều nhất vào giá trị kỳ vọng. Nếu tổng các xác suất không bằng 1, thì kết quả thực chất chỉ là một tổng có trọng số chứ chưa phải kỳ vọng đúng nghĩa — hãy kiểm tra dòng "Tổng các xác suất".
Ví dụ minh họa
Giả sử một trò chơi trả thưởng 0$, 5$ hoặc 20$ với xác suất lần lượt là 0.5, 0.3 và 0.2. Khi đó $$E(X) = (0 \times 0.5) + (5 \times 0.3) + (20 \times 0.2) = 0 + 1.5 + 4 = 5.5.$$ Vậy số tiền thưởng kỳ vọng là 5,50$ cho mỗi lượt chơi.
Các Ví Dụ Thêm Về Giá Trị Kỳ Vọng
Cả hai ví dụ đều dùng \(E(X)=\sum_{i=1}^{n} x_i\,p_i\). Nhân mỗi kết quả với xác suất của nó, rồi cộng các tích lại.
Ví dụ 1: Một con xúc xắc sáu mặt cân đối
Các kết quả là từ 1 đến 6, và mỗi kết quả có xác suất \(p_i = \tfrac{1}{6}\).
| Kết quả \(x_i\) | Xác suất \(p_i\) | Tích \(x_i\cdot p_i\) |
|---|---|---|
| 1 | 1/6 | 1/6 |
| 2 | 1/6 | 2/6 |
| 3 | 1/6 | 3/6 |
| 4 | 1/6 | 4/6 |
| 5 | 1/6 | 5/6 |
| 6 | 1/6 | 6/6 |
| Tổng | 6/6 = 1 | 21/6 = 3.5 |
Kiểm tra: các xác suất cộng lại bằng \(6\cdot\tfrac{1}{6}=1\). Khi đó:
$$E(X)=\frac{1+2+3+4+5+6}{6}=\frac{21}{6}=3.5$$
Ví dụ 2: Một cược có lợi nhuận âm
Bạn thắng $100 với xác suất 0.02 và thua $5 với xác suất 0.98. Ghi khoản thua dưới dạng một kết quả âm, \(-5\).
| Kết quả \(x_i\) | Xác suất \(p_i\) | Tích \(x_i\cdot p_i\) |
|---|---|---|
| +$100 | 0.02 | 100 × 0.02 = 2.00 |
| −$5 | 0.98 | −5 × 0.98 = −4.90 |
| Tổng | 0.02 + 0.98 = 1 | 2.00 − 4.90 = −2.90 |
Kiểm tra: \(0.02+0.98=1\), nên đây là một phân phối đầy đủ. Khi đó:
$$E(X)=100(0.02)+(-5)(0.98)=2-4.90=-2.90$$
Giá trị kỳ vọng là -2.90 đô la mỗi lượt chơi. Trung bình, cược này thua $2.90 mỗi lần chơi.
Thuật Ngữ và Ký Hiệu Chính
- Biến ngẫu nhiên
- Một biến có giá trị là kết quả bằng số của một quá trình ngẫu nhiên, chẳng hạn số hiện trên một con xúc xắc.
- Biến ngẫu nhiên rời rạc
- Một biến ngẫu nhiên nhận một tập hữu hạn hoặc đếm được các giá trị riêng biệt, chẳng hạn 1, 2, 3, …
- Kết quả (\(x_i\))
- Một giá trị có thể có của biến ngẫu nhiên. Kết quả có thể là số âm, chẳng hạn một khoản thua lỗ.
- Xác suất (\(p_i\))
- Khả năng kết quả \(x_i\) xảy ra. Mỗi xác suất phải thỏa mãn \(0\le p_i\le 1\).
- Phân phối xác suất
- Danh sách đầy đủ các kết quả cùng xác suất của chúng. Các xác suất phải thỏa mãn \(\sum p_i = 1\).
- Giá trị kỳ vọng / trung bình / kỳ vọng (\(E(X)\) hoặc \(\mu\))
- Trung bình có trọng số theo xác suất của tất cả các kết quả, \(E(X)=\sum x_i p_i\).
- Tổng có trọng số
- Một tổng trong đó mỗi giá trị được nhân với một trọng số trước khi cộng. Ở đây, các trọng số là các xác suất.
- Trò chơi công bằng
- Một trò chơi có lợi nhuận ròng kỳ vọng bằng không, do đó \(E(X)=0\).
Câu hỏi thường gặp
Tổng các xác suất có bắt buộc bằng 1 không? Để có một phân phối xác suất hợp lệ thì có. Tuy nhiên, ngay cả khi tổng không bằng 1, máy tính vẫn tính tổng có trọng số và hiển thị tổng đó để bạn điều chỉnh.
Kết quả có thể là số âm không? Có — những khoản lỗ hoặc giá trị âm được nhập dưới dạng số âm, điều này rất phổ biến trong các ví dụ về cờ bạc và tài chính.
Nếu tôi nhập số lượng giá trị và xác suất không khớp nhau thì sao? Máy tính ghép các phần tử theo vị trí và chỉ sử dụng số cặp tương ứng với danh sách ngắn hơn.