Máy tính cầu phương Gauss là gì?
Đây là một công cụ toán học thuần túy (hoạt động giống hệt nhau ở mọi quốc gia) giúp tính gần đúng một tích phân xác định bằng quy tắc cầu phương Gauss mà bạn chọn. Cầu phương Gauss tính giá trị hàm dưới dấu tích phân tại một số ít điểm được lựa chọn khéo léo gọi là các nút (nodes), nhân mỗi giá trị với một trọng số (weight) tương ứng, rồi cộng tất cả lại. Với \(n\) điểm, phương pháp này tích phân chính xác các đa thức có bậc tối đa \(2n-1\), nhờ vậy nó chính xác hơn rất nhiều so với các phương pháp dùng điểm cách đều như quy tắc hình thang hay quy tắc Simpson đối với những hàm trơn.
Cách sử dụng
Chọn một phương pháp cầu phương, đặt số điểm \(n\), nhập hàm dưới dấu tích phân \(f(x)\) theo cú pháp chuẩn (+ - * / ^, dấu ngoặc, sin, cos, tan, exp, log, ln, sqrt, abs, pi, e), và đối với các quy tắc hữu hạn thì cung cấp cận \(a\) và \(b\). Hàm trọng số \(w(x)\) đã được tích hợp sẵn trong từng quy tắc, vì vậy bạn chỉ nhập phần trơn \(f(x)\): với Gauss-Laguerre, bỏ thừa số \(x^{\alpha} e^{-x}\); với Gauss-Hermite, bỏ \(e^{-x^2}\); còn với Chebyshev/Jacobi, bỏ trọng số \((1-x^2)\). Ô chọn Số chữ số có nghĩa chỉ thay đổi số chữ số được hiển thị.
Công thức
Mọi quy tắc đều có cùng một dạng: tích phân của \(w(x) f(x)\) trên khoảng chuẩn (canonical) được xấp xỉ bằng tổng của \(w_i\) nhân với \(f(x_i)\), trong đó các nút \(x_i\) là nghiệm của đa thức trực giao tương ứng và \(w_i\) là các trọng số Golub-Welsch. Đối với một khoảng hữu hạn tùy ý \([a,b]\) với trọng số bằng 1, các nút chuẩn \(t_i\) trong \([-1,1]\) được ánh xạ theo công thức $$x_i = \frac{b-a}{2} t_i + \frac{a+b}{2}$$ và toàn bộ tổng được nhân thêm hệ số \(\frac{b-a}{2}\).
$$\int_{a}^{b} f(x)\,dx \approx \frac{b-a}{2}\sum_{i=1}^{n} w_i\, f\!\left(\frac{b-a}{2}x_i + \frac{a+b}{2}\right)$$
Ví dụ minh họa
Chọn Gauss-Legendre, \(n=20\), \(f(x)=\frac{4}{1+x^2}\), \(a=0\), \(b=1\). Giá trị chính xác là \(4\arctan(1) = \pi = 3.14159265358979\). Quy tắc Legendre 20 điểm ánh xạ các nút vào \([0,1]\), nhân các trọng số với \(\frac{1}{2}\), và trả về \(3.141592653589793\) — khớp với \(\pi\) đến mức chính xác double đầy đủ. Đó cũng chính là lý do \(\frac{4}{1+x^2}\) được đặt làm hàm mặc định.
Các nút và trọng số mẫu cho n nhỏ (Gauss-Legendre)
Bảng liệt kê các nút Gauss-Legendre \(x_i\) và trọng số \(w_i\) trên khoảng chuẩn \([-1,1]\). Với khoảng tổng quát \([a,b]\), máy tính ánh xạ mỗi nút bằng \(t_i = \frac{b-a}{2}x_i + \frac{a+b}{2}\) và nhân tổng với \(\frac{b-a}{2}\). Các nút đi thành cặp đối xứng ±, và mỗi cặp dùng chung một trọng số.
| n | Nút \(x_i\) | Trọng số \(w_i\) |
|---|---|---|
| 1 | 0 | 2 |
| 2 | ±0.5773502692 | 1 (mỗi nút) |
| 3 | 0 ±0.7745966692 |
0.8888888889 0.5555555556 |
| 4 | ±0.3399810436 ±0.8611363116 |
0.6521451549 0.3478548451 |
| 5 | 0 ±0.5384693101 ±0.9061798459 |
0.5688888889 0.4786286705 0.2369268851 |
Với mọi n, tổng các trọng số bằng 2, chính là độ dài của \([-1,1]\). Đây là phép kiểm tra nhanh: với n=5, \(0.5688888889 + 2(0.4786286705) + 2(0.2369268851) \approx 2\).
Kiểm tra nhanh với n=2 trên \(\int_{-1}^{1}(x^3+x^2)\,dx = \frac{2}{3}\): tổng bằng \(1\cdot f(-0.57735) + 1\cdot f(0.57735)\). Số hạng lẻ triệt tiêu và hai số hạng \(x^2\) cho \(\frac{1}{3}+\frac{1}{3}=\frac{2}{3}\), kết quả chính xác vì đa thức có bậc 3 = 2n-1.
Diễn giải kết quả và độ chính xác
- Độ chính xác với đa thức: quy tắc Gauss-Legendre n điểm tích phân chính xác các đa thức có bậc đến \(2n-1\). Ví dụ, 3 điểm chính xác đến bậc 5.
- Quy tắc Lobatto: các quy tắc này bao gồm cả hai đầu mút làm nút, nên mất một phần độ chính xác. Quy tắc Gauss-Lobatto n điểm chính xác đến bậc \(2n-3\).
- Hàm trơn: với hàm giải tích (trơn vô hạn), sai số thường giảm rất nhanh khi n tăng, thường giảm nhiều bậc độ lớn mỗi khi thêm một điểm.
- Hàm tích phân khó: hội tụ chậm hoặc không đáng tin cậy với các điểm kỳ dị, hàm bùng nổ tại đầu mút, điểm gián đoạn, điểm gãy và hàm dao động mạnh. Chia khoảng tại các điểm như vậy, hoặc dùng quy tắc có trọng số (Chebyshev, Jacobi, Laguerre, Hermite) phù hợp với trọng số hoặc điểm kỳ dị, thường sẽ giúp ích.
- Kiểm tra bằng cách tăng n: chạy tính toán với n và với một n lớn hơn. Nếu các chữ số đầu khớp nhau, kết quả có thể đã hội tụ đến khoảng chừng đó chữ số. Nếu chúng tiếp tục thay đổi, hàm tích phân không phù hợp với quy tắc ở mức n đó. Phần mở rộng Kronrod cho một ước lượng sai số tích hợp sẵn bằng cách so sánh với quy tắc Gauss nhúng bên trong.
- Cài đặt số chữ số có nghĩa: thiết lập này chỉ thay đổi số chữ số được hiển thị. Nó không thay đổi các nút, trọng số hay độ chính xác thực sự của phép xấp xỉ.
- Giới hạn độ chính xác: với độ chính xác kép tiêu chuẩn, có khoảng 15-16 chữ số có nghĩa. Các chữ số yêu cầu vượt quá mức này không có ý nghĩa, trừ khi máy tính sử dụng số học độ chính xác cao hơn. Triệt tiêu (các đóng góp dương và âm gần như bù trừ nhau) và làm tròn trong tổng các nút và trọng số có thể làm giảm thêm số chữ số đáng tin cậy.
- Khi nào nên chia khoảng: dùng các đoạn ghép, tức là các quy tắc Gauss riêng biệt trên các khoảng con, khi hàm thay đổi đặc tính trên toàn miền, dao động nhiều lần, hoặc có một điểm khó đã biết. Đặt điểm khó tại biên của khoảng con.
Các quy tắc có trọng số giải một bài toán khác: Laguerre nhắm đến \(\int_0^\infty e^{-x}f(x)\,dx\), Hermite nhắm đến \(\int_{-\infty}^{\infty} e^{-x^2}f(x)\,dx\), và các quy tắc Chebyshev bao gồm trọng số \(1/\sqrt{1-x^2}\) hoặc \(\sqrt{1-x^2}\). Hãy đảm bảo hàm bạn nhập khớp với quy ước trọng số của phương pháp đã chọn.
Câu hỏi thường gặp
Tại sao kết quả của tôi trông sai với Laguerre hoặc Hermite? Những quy tắc này đã bao gồm sẵn trọng số \(e^{-x}\) hoặc \(e^{-x^2}\); bạn chỉ nhập phần thừa số còn lại, không nhập toàn bộ hàm dưới dấu tích phân. Ví dụ, để tính tích phân của \(e^{-x^2}\) trên toàn trục số, hãy đặt \(f(x)=1\), kết quả sẽ là \(\sqrt{\pi}\).
alpha và beta dùng để làm gì? \(\alpha\) là số mũ trong trọng số Laguerre \(x^{\alpha}\) và là một trong hai số mũ của Jacobi; \(\beta\) là số mũ Jacobi còn lại. Cả hai đều phải lớn hơn \(-1\), nếu không tích phân trọng số sẽ phân kỳ.
Nhiều điểm hơn có luôn tốt hơn không? Với các hàm trơn, \(n\) càng lớn thì độ chính xác càng cao, nhưng với các hàm có điểm kỳ dị hoặc đỉnh nhọn bên trong khoảng thì việc tăng \(n\) có thể gây phản tác dụng. Hãy tăng \(n\) từ từ và theo dõi sự hội tụ.