Công Cụ Này Làm Gì
Công cụ này tính từ trường (B) sinh ra xung quanh một dây dẫn thẳng dài có dòng điện chạy qua. Mỗi khi dòng điện chạy trong dây dẫn, nó tạo ra một từ trường dạng vòng tròn bao quanh dây. Độ mạnh của từ trường đó phụ thuộc vào cường độ dòng điện và khoảng cách từ điểm đo đến dây. Đây là một kết quả nền tảng trong điện từ học cổ điển (thuộc vật lý, áp dụng được ở mọi nơi — không phụ thuộc vào quốc gia).
Các Thông Số Bạn Cần Nhập
- Dòng điện (A) – cường độ dòng điện chạy qua dây dẫn, tính bằng ampe. Dòng điện càng lớn thì từ trường càng mạnh.
- Bán kính (m) – khoảng cách vuông góc từ tâm dây dẫn đến điểm mà bạn muốn biết giá trị B, tính bằng mét. Từ trường yếu dần khi bạn càng đi xa dây.
Giải Thích Công Thức
Công cụ sử dụng định luật Ampère cho một dây dẫn thẳng dài vô hạn:
$$B = \frac{\mu_0 \cdot \text{Dòng điện (A)}}{2\pi \cdot \text{Bán kính (m)}} = \frac{2 \times 10^{-7} \cdot \text{I}}{\text{r}}$$
Ở đây \(\mu_0\) là độ từ thẩm của chân không, có giá trị bằng \(4\pi \times 10^{-7}\ \text{T}\cdot\text{m/A}\). Khi thay hằng số này vào, biểu thức được rút gọn thành \(2 \times 10^{-7}\) nhân với dòng điện rồi chia cho bán kính. Kết quả B được tính theo đơn vị tesla (T). Lưu ý rằng từ trường tỉ lệ thuận với dòng điện và tỉ lệ nghịch với khoảng cách — tăng gấp đôi dòng điện thì B tăng gấp đôi; tăng gấp đôi khoảng cách thì B giảm một nửa.
Ví Dụ Minh Họa
Giả sử một dây dẫn mang dòng điện 10 A, và bạn muốn biết từ trường tại khoảng cách 0,05 m (5 cm).
- $$B = \frac{4\pi \times 10^{-7} \times 10}{2\pi \times 0{,}05}$$
- $$B = \frac{2 \times 10^{-7} \times 10}{0{,}05}$$
- $$B = \frac{2 \times 10^{-6}}{0{,}05} = 4 \times 10^{-5}\ \text{T}$$
Vậy từ trường vào khoảng 0,00004 tesla, tức 40 microtesla — gần bằng độ lớn của từ trường tự nhiên của Trái Đất.
Từ trường ở các dòng điện và khoảng cách khác nhau
Đối với một dây dẫn thẳng dài, \(B = \frac{\mu_0 I}{2\pi r} = 2\times10^{-7}\,\frac{I}{r}\) (B tính bằng tesla, I tính bằng ampe, r tính bằng mét). Bảng dưới đây hiển thị B với một số tổ hợp.
| Dòng điện I (A) | Khoảng cách r (m) | B (T) | B (µT) |
|---|---|---|---|
| 1 | 0.01 | 2×10-5 | 20 |
| 1 | 0.05 | 4×10-6 | 4 |
| 1 | 0.1 | 2×10-6 | 2 |
| 1 | 1 | 2×10-7 | 0.2 |
| 10 | 0.01 | 2×10-4 | 200 |
| 10 | 0.05 | 4×10-5 | 40 |
| 10 | 0.1 | 2×10-5 | 20 |
| 10 | 1 | 2×10-6 | 2 |
| 100 | 0.01 | 2×10-3 | 2000 |
| 100 | 0.05 | 4×10-4 | 400 |
| 100 | 0.1 | 2×10-4 | 200 |
| 100 | 1 | 2×10-5 | 20 |
Tăng gấp đôi dòng điện thì B tăng gấp đôi (B tỉ lệ thuận với I), còn tăng gấp đôi khoảng cách thì B giảm một nửa (B tỉ lệ nghịch với r).
Diễn giải kết quả của bạn
Để đánh giá một kết quả là lớn hay nhỏ, hãy so sánh nó với các từ trường quen thuộc:
- Từ trường Trái Đất: khoảng 25–65 µT ở bề mặt, thông thường khoảng 50 µT tùy theo vị trí.
- Nam châm tủ lạnh: khoảng 5 mT (5000 µT) gần bề mặt của nó.
- Hệ thống dây điện gia đình: từ trường do các dòng điện thông thường vài ampe tạo ra ở khoảng cách từ vài centimét đến vài mét có bậc độ lớn microtesla hoặc nhỏ hơn. Trong một dây cáp thực tế, dây dẫn đi và dây dẫn về nằm sát nhau và từ trường của chúng phần lớn triệt tiêu lẫn nhau, nên từ trường tổng thường nhỏ hơn nhiều so với những gì phép tính cho một dây đơn gợi ý.
Ví dụ, 10 A ở khoảng cách 0.05 m cho 40 µT, tương đương với từ trường Trái Đất, trong khi 1 A ở khoảng cách 1 m chỉ cho 0.2 µT.
Giả định và giới hạn: công thức giả định một dây dẫn thẳng, dài vô hạn, mang dòng điện ổn định. Đây là một xấp xỉ tốt khi r nhỏ hơn nhiều so với chiều dài dây và khi điểm xét nằm ngoài dây (r lớn hơn bán kính dây). Bên trong một dây dẫn dày, từ trường tuân theo một quan hệ khác, và gần các đầu dây, chỗ uốn hoặc vòng dây, kết quả sẽ thay đổi. Các vật liệu từ gần đó và các dòng điện khác sẽ cộng thêm từ trường riêng của chúng. Dòng điện xoay chiều tạo ra từ trường dao động, khi đó phép tính áp dụng cho dòng tức thời hoặc dòng hiệu dụng (RMS).
Chiều: dùng quy tắc bàn tay phải. Đặt ngón cái phải theo chiều dòng điện quy ước, khi đó các ngón tay cong theo chiều của các đường sức từ tròn quanh dây. Từ trường tiếp tuyến với các đường tròn có tâm nằm trên dây.
Câu Hỏi Thường Gặp
Tại sao từ trường giảm theo khoảng cách, chứ không phải theo bình phương khoảng cách? Đối với dây dẫn thẳng dài, B giảm theo tỉ lệ \(1/r\) (nghịch đảo, tuyến tính theo khoảng cách), khác với điện tích điểm hay lưỡng cực từ vốn tuân theo quy luật nghịch đảo bình phương hoặc lập phương.
Tôi nên dùng đơn vị nào? Nhập dòng điện theo ampe và bán kính theo mét. Kết quả sẽ tính theo tesla. Để đổi sang microtesla, nhân với 1.000.000; để đổi sang gauss, nhân với 10.000.
Công thức này có dùng được cho dây ngắn hoặc cuộn dây không? Không. Công thức này giả định dây dẫn thẳng và dài gần như vô hạn. Các cuộn dây, vòng dây và ống dây solenoid cần dùng công thức khác do hình dạng đặc thù của chúng.