Công cụ này làm gì
Công cụ này mô phỏng chuyển động ném xiên lý tưởng: một vật được ném từ mặt đất với vận tốc đầu và góc cho trước, chuyển động dưới tác dụng của trọng lực không đổi và bỏ qua sức cản không khí. Nó lập bảng quỹ đạo — độ cao và khoảng cách ngang — theo một chuỗi thời gian (hoặc theo một chuỗi khoảng cách ngang) và đưa ra các đại lượng quan trọng: thời gian bay, độ cao cực đại và tầm xa cực đại. Đây là cơ học Newton phổ quát, đúng ở mọi nơi.
Cách sử dụng
Nhập vận tốc đầu \(v\) và chọn đơn vị (m/s hoặc km/h). Đặt góc ném \(\theta\) theo độ (từ 0 đến 90) và gia tốc trọng trường \(g\) (mặc định 9,80665 m/s² theo gia tốc trọng trường tiêu chuẩn của Trái Đất). Chọn biến quét: Thời gian tạo các dòng tại \(t = \text{giá trị đầu} + n \times \text{bước nhảy}\), còn Khoảng cách tạo các dòng tại \(l = \text{giá trị đầu} + n \times \text{bước nhảy}\) và giải ra thời gian cùng độ cao tại mỗi khoảng cách. Điều chỉnh giá trị đầu, bước nhảy và số lần lặp để kiểm soát độ phân giải của bảng.
Giải thích công thức
Vận tốc ném được phân tích thành thành phần ngang \(v_x = v\cdot\cos\theta\) và thành phần thẳng đứng \(v_y = v\cdot\sin\theta\). Chuyển động theo phương ngang là đều, \(l(t) = v_x\cdot t\), trong khi chuyển động theo phương thẳng đứng là chậm dần đều, \(h(t) = v_y\cdot t - \tfrac{1}{2}g\cdot t^{2}\). Khử biến thời gian ta được phương trình parabol
$$h(l) = l\cdot\tan\theta - \frac{g\cdot l^{2}}{2v^{2}\cos^{2}\theta}$$Vật trở về độ cao ban đầu sau \(T = \dfrac{2v\cdot\sin\theta}{g}\), đạt đỉnh tại \(H = \dfrac{v^{2}\sin^{2}\theta}{2g}\), và rơi xuống cách điểm ném một khoảng \(R = \dfrac{v^{2}\sin(2\theta)}{g}\).
Ví dụ minh họa
Với \(v = 30\ \text{m/s}\), \(\theta = 60^\circ\) và \(g = 9{,}80665\ \text{m/s}^2\): \(v_x = 15\ \text{m/s}\) và \(v_y = 25{,}98\ \text{m/s}\). Tại \(t = 0{,}1\ \text{s}\) vật ở vị trí \(l = 1{,}5\ \text{m}\) và \(h = 2{,}549\ \text{m}\). Thời gian bay là
$$T = \frac{2\times 25{,}98}{9{,}80665} = 5{,}299\ \text{s}$$độ cao cực đại là
$$H = \frac{25{,}98^{2}}{2\times 9{,}80665} = 34{,}41\ \text{m}$$và tầm xa cực đại là
$$R = \frac{900\times\sin(120^\circ)}{9{,}80665} = 79{,}48\ \text{m}$$
Tầm xa và độ cao ở các góc phóng khác nhau
Bảng cố định tốc độ ban đầu v = 30 m/s và g = 9,80665 m/s² (gia tốc trọng trường tiêu chuẩn), không có lực cản không khí và điểm phóng cùng độ cao với điểm chạm đất. Bảng sử dụng \(T = \frac{2v\sin\theta}{g}\), \(H = \frac{v^2\sin^2\theta}{2g}\) và \(R = \frac{v^2\sin 2\theta}{g}\). Ở đây \(v^2/g \approx 91{,}774\) m.
| Góc phóng θ | Thời gian bay T (s) | Độ cao tối đa H (m) | Tầm xa R (m) |
|---|---|---|---|
| 15° | 1,584 | 3,07 | 45,89 |
| 30° | 3,059 | 11,47 | 79,48 |
| 45° | 4,326 | 22,94 | 91,77 |
| 60° | 5,299 | 34,42 | 79,48 |
| 75° | 5,910 | 42,81 | 45,89 |
| 90° | 6,118 | 45,89 | 0 |
- Các góc phụ nhau (30° và 60°, hoặc 15° và 75°) cho cùng tầm xa, vì \(\sin 2\theta = \sin(180^\circ - 2\theta)\).
- Góc 45° cho tầm xa lớn nhất, vì \(\sin 90^\circ = 1\).
- Góc dốc hơn trong một cặp góc phụ nhau có thời gian bay dài hơn nhiều và độ cao đỉnh lớn hơn.
- Ở 90°, vật thể bay thẳng lên và rơi thẳng xuống, nên tầm xa bằng không (\(\sin 180^\circ = 0\)).
Ví dụ với 30°: \(R = \frac{30^2 \cdot \sin 60^\circ}{9{,}80665} = \frac{900 \times 0{,}866025}{9{,}80665} \approx 79{,}48\) m.
Các giá trị gia tốc trọng trường
| Thiên thể | g (m/s²) |
|---|---|
| Trái Đất (trọng trường tiêu chuẩn) | 9,80665 (chính xác theo định nghĩa) |
| Mặt Trăng | ≈ 1,62 |
| Sao Hỏa | ≈ 3,71 |
| Sao Kim | ≈ 8,87 |
| Sao Mộc (mức 1 bar) | ≈ 24,79 |
Giá trị g thực tế trên bề mặt Trái Đất dao động từ khoảng 9,78 đến 9,83 m/s² tùy theo vĩ độ và độ cao. Giá trị này thấp nhất gần xích đạo và ở độ cao lớn, cao nhất gần hai cực. Giá trị tiêu chuẩn 9,80665 m/s² là mốc tham chiếu quy ước.
Tầm xa và độ cao tỉ lệ nghịch với g. Với cùng tốc độ và góc phóng, một vật thể trên Mặt Trăng bay xa gấp khoảng sáu lần so với trên Trái Đất, bỏ qua lực cản không khí.
Chuyển đổi tốc độ: để đổi km/h sang m/s, chia cho 3,6. Ví dụ, 108 km/h ÷ 3,6 = 30 m/s.
Thuật ngữ và đại lượng chính
- Tốc độ ban đầu (v): độ lớn của vận tốc tại thời điểm phóng, tính bằng m/s.
- Góc phóng (θ): góc của vận tốc ban đầu so với phương ngang, tính bằng độ. Các công thức đổi góc sang radian bằng \(\theta \times \pi/180\).
- Gia tốc trọng trường (g): gia tốc hướng xuống không đổi, tính bằng m/s². Trên Trái Đất, g khoảng 9,80665 m/s².
- Thành phần ngang (vx): \(v_x = v\cos\theta\), tính bằng m/s. Khi không có lực cản không khí, thành phần này không đổi trong suốt quá trình bay.
- Thành phần đứng (vy): \(v_y = v\sin\theta\) tại thời điểm phóng, tính bằng m/s. Thành phần này thay đổi với tốc độ g, theo \(v_y(t) = v\sin\theta - g t\).
- Thời gian bay (T): khoảng thời gian từ lúc phóng đến khi vật thể trở về độ cao ban đầu, tính bằng giây. \(T = 2v\sin\theta / g\).
- Độ cao tối đa (H, đỉnh): điểm cao nhất so với mức phóng, tính bằng mét, đạt được khi \(v_y = 0\). \(H = v^2\sin^2\theta / (2g)\).
- Tầm xa (R): quãng đường nằm ngang vật thể đi được trong thời gian bay, tính bằng mét. \(R = v^2\sin 2\theta / g\).
- Quỹ đạo: đường đi của vật thể, là một parabol được mô tả bởi độ cao h(t) và khoảng cách ngang l(t) như các hàm theo thời gian.
- Giả định không có lực cản không khí: bỏ qua lực cản, gió, độ cong và sự tự quay của Trái Đất, và coi g là hằng số. Các vật thể thực tế, đặc biệt là vật nhanh hoặc nhẹ, sẽ rơi gần hơn so với dự đoán của các công thức này.
Câu hỏi thường gặp
Có tính đến sức cản không khí không? Không. Công cụ giả định vật chuyển động trong chân không (không có lực cản), nên tầm xa trong thực tế thường ngắn hơn.
Điều gì xảy ra khi \(\theta = 90^\circ\)? Vật bay thẳng lên: \(v_x = 0\), nên khoảng cách ngang luôn bằng 0. Ở chế độ quét theo khoảng cách, vật không bao giờ đạt được khoảng cách khác 0, nên độ cao được báo là 0.
Tại sao một số giá trị độ cao lại âm? Sau thời gian bay, vật đã rơi xuống thấp hơn mức ném ban đầu; bảng vẫn tiếp tục liệt kê các giá trị đó khi vật đi xuống.