Công cụ này làm gì
Công cụ Lập Đa Thức Từ Nghiệm làm điều ngược lại với bài toán tìm nghiệm quen thuộc: thay vì đi giải để tìm nghiệm của một đa thức, nó dựng nên đa thức khi bạn đã biết trước các nghiệm. Khi bạn nhập một tập nghiệm thực kèm theo hệ số bậc cao nhất (tùy chọn), công cụ trả về dạng chuẩn đã khai triển đầy đủ của \(P(x)\), cùng với bậc, hệ số bậc cao nhất và số hạng tự do.
Cách sử dụng
Nhập các nghiệm dưới dạng danh sách cách nhau bằng dấu phẩy (ví dụ 1, -2, 3). Đặt hệ số bậc cao nhất a — dùng 1 để có đa thức đơn vị (monic) đơn giản nhất, hoặc dùng giá trị khác để co giãn đa thức. Công cụ sẽ nhân các nhân tử \((x - r)\) với nhau, áp dụng hệ số bậc cao nhất, rồi in ra đa thức ở dạng khai triển.
Giải thích công thức
Theo Định lý về nhân tử (Factor Theorem), nếu \(r\) là nghiệm của \(P(x)\) thì \((x - r)\) là một nhân tử. Vì vậy, một đa thức có các nghiệm \(r_1, r_2, \ldots, r_n\) sẽ có dạng
$$P(x) = a \prod_{i=1}^{n} \left( x - r_i \right)$$Công cụ thực hiện phép nhân này theo từng bước, khai triển thành các lũy thừa của \(x\) giảm dần. Hệ số bậc cao nhất quyết định số hạng có bậc lớn nhất, còn số hạng tự do bằng \(a\) nhân với tích của các nghiệm đã đổi dấu.
Ví dụ minh họa
Giả sử các nghiệm là 1, −2 và 3 với \(a = 1\). Ta nhân \((x - 1)(x + 2)(x - 3)\). Trước hết
$$(x - 1)(x + 2) = x^2 + x - 2$$Sau đó
$$(x^2 + x - 2)(x - 3) = x^3 - 2x^2 - 5x + 6$$Vậy \(P(x) = x^3 - 2x^2 - 5x + 6\), một đa thức bậc ba (bậc 3) với số hạng tự do là 6.
Thêm các ví dụ minh họa: nghiệm lặp và hệ số đầu
Ví dụ 1: nghiệm kép. Nghiệm 2, 2 với a = 1. Mỗi nghiệm đóng góp một thừa số, nên nghiệm 2 xuất hiện hai lần:
$$P(x) = 1\cdot(x-2)(x-2) = x^2 - 2x - 2x + 4 = x^2 - 4x + 4$$
Bậc = 2 (hai nghiệm được đếm theo bội). Hằng số = 4, bằng \((-2)(-2)\). Kết quả là bình phương đúng \((x-2)^2\).
Ví dụ 2: nghiệm phân số, nghiệm bằng 0 và hệ số đầu. Nghiệm 0, 1/2, −3 với a = 2. Các thừa số là \(x\), \((x - \tfrac12)\) và \((x+3)\).
- Nhân hai thừa số cuối: \((x-\tfrac12)(x+3) = x^2 + 3x - \tfrac12 x - \tfrac32 = x^2 + \tfrac52 x - \tfrac32\).
- Nhân với \(x\): \(x^3 + \tfrac52 x^2 - \tfrac32 x\).
- Nhân với \(a = 2\): \(2x^3 + 5x^2 - 3x\).
$$P(x) = 2x^3 + 5x^2 - 3x$$
Bậc = 3. Hằng số = 0, vì một nghiệm bằng 0. Kiểm tra: \(P(\tfrac12) = 2\cdot\tfrac18 + 5\cdot\tfrac14 - \tfrac32 = 0.25 + 1.25 - 1.5 = 0\), và \(P(-3) = -54 + 45 + 9 = 0\).
Ví dụ 3: đa thức bậc bốn dùng hiệu hai bình phương. Nghiệm 1, −1, 2, −2 với a = 1. Ghép các nghiệm đối nhau:
$$(x-1)(x+1) = x^2 - 1, \qquad (x-2)(x+2) = x^2 - 4$$
Nhân hai kết quả, coi \(x^2\) như một đại lượng duy nhất:
$$(x^2-1)(x^2-4) = x^4 - 4x^2 - x^2 + 4 = x^4 - 5x^2 + 4$$
Bậc = 4. Hằng số = 4, khớp với tích các nghiệm đổi dấu \((-1)(1)(-2)(2) = 4\). Không có số hạng lũy thừa lẻ vì các nghiệm đi thành cặp ±, nên đa thức là hàm chẵn.
Diễn giải đa thức sau khi khai triển
Bậc. Bậc của P(x) bằng số nghiệm được đếm theo bội. Một nghiệm được liệt kê hai lần sẽ cộng 2 vào bậc, nên các nghiệm 2, 2, 5 cho một đa thức bậc ba.
Công thức Vieta. Với đa thức monic \(P(x) = x^n + c_{n-1}x^{n-1} + \dots + c_1 x + c_0\) có các nghiệm \(r_1,\dots,r_n\):
- Tổng các nghiệm: \(r_1 + r_2 + \dots + r_n = -c_{n-1}\)
- Tích các nghiệm: \(r_1 r_2 \cdots r_n = (-1)^n c_0\)
Ví dụ: \(x^4 - 5x^2 + 4\) có \(c_3 = 0\), nên tổng các nghiệm bằng 0, và \(c_0 = 4\) với \(n = 4\) cho tích bằng 4. Nếu hệ số đầu là a, trước tiên hãy chia mọi hệ số cho a.
Bội và đồ thị. Tại nghiệm có bội chẵn (2, 4, …) đồ thị chạm trục x rồi quay lại mà không cắt qua. Tại nghiệm có bội lẻ (1, 3, …) đồ thị cắt trục. Với bội 3 trở lên, đường cong cũng phẳng dần gần trục.
Nghiệm bằng 0. Nếu 0 là nghiệm, thừa số \(x\) chia hết đa thức và hằng số bằng 0. Khi đó mọi số hạng đều chứa ít nhất một x.
Quy luật dấu. Với a > 0 và mọi nghiệm dương, các hệ số đan dấu xen kẽ (+, −, +, −, …). Với mọi nghiệm âm, mọi hệ số đều dương. Nghiệm hỗn hợp cho quy luật hỗn hợp, và một lũy thừa bị thiếu nghĩa là tổng có dấu tương ứng của các tích bằng 0.
Kiểm tra nhanh. Thay mỗi nghiệm r vào đa thức đã khai triển. Bạn phải được \(P(r) = 0\) mỗi lần. Cũng xác nhận rằng hằng số bằng \(a\cdot(-r_1)(-r_2)\cdots(-r_n)\).
Cách khai triển tích bằng tay
- Viết từng thừa số. Với mỗi nghiệm \(r_i\), viết \((x - r_i)\). Đổi dấu nghiệm: nghiệm 3 cho \((x-3)\), và nghiệm −4 cho \((x+4)\).
- Nhân từng cặp thừa số. Dùng phân phối hoặc FOIL: \((x-p)(x-q) = x^2 - (p+q)x + pq\). Sau đó nhân kết quả với thừa số tiếp theo, và tiếp tục như vậy.
- Gom các số hạng đồng dạng. Gộp các số hạng cùng lũy thừa và viết theo thứ tự lũy thừa giảm dần.
- Nhân với hệ số đầu a. Nhân mọi hệ số với a. Việc này co giãn đa thức theo phương đứng và không làm thay đổi các nghiệm.
- Kiểm tra. Thay một nghiệm và xác nhận \(P(r)=0\). Sau đó kiểm tra hằng số bằng \(a\cdot(-r_1)(-r_2)\cdots(-r_n)\).
Vì sao cách này đúng. Các hệ số là đa thức đối xứng sơ cấp của các nghiệm với dấu đan xen:
$$P(x) = a\left(x^n - e_1 x^{n-1} + e_2 x^{n-2} - \dots + (-1)^n e_n\right)$$
Ở đây \(e_1\) là tổng các nghiệm, \(e_2\) là tổng mọi tích của hai nghiệm, và \(e_n\) là tích của mọi nghiệm. Với các nghiệm 1, 2, 3: \(e_1 = 6\), \(e_2 = 2+3+6 = 11\), \(e_3 = 6\), nên \(P(x) = x^3 - 6x^2 + 11x - 6\).
Câu hỏi thường gặp
Tôi có thể nhập nghiệm lặp lại không? Có — liệt kê một nghiệm hai lần sẽ cho nó bội số bằng hai, tạo ra một nhân tử bình phương.
Công cụ có xử lý được nghiệm phức không? Công cụ này làm việc với nghiệm thực. Để đưa vào các cặp nghiệm phức liên hợp, bạn hãy nhập chúng dưới dạng một nhân tử bậc hai có hệ số thực.
Hệ số bậc cao nhất có tác dụng gì? Nó co giãn toàn bộ đa thức theo phương thẳng đứng mà không làm thay đổi các nghiệm, nên \(a = 2\) sẽ nhân đôi mọi hệ số.