Số nhân chi tiêu là gì?
Số nhân chi tiêu (còn gọi là số nhân Keynes hay số nhân tài khóa) cho biết tổng sản lượng của nền kinh tế thay đổi bao nhiêu khi có một thay đổi ban đầu trong chi tiêu. Khi một hộ gia đình, doanh nghiệp hay chính phủ chi thêm một đồng, đồng tiền đó trở thành thu nhập của người khác, và người này lại tiếp tục chi một phần ra ngoài — tạo nên hiệu ứng lan tỏa khắp nền kinh tế. Số nhân chính là thước đo độ lớn tích lũy của hiệu ứng lan tỏa đó.
Cách sử dụng công cụ
Hãy nhập Khuynh hướng tiêu dùng cận biên (MPC) — tức tỷ lệ phần thu nhập tăng thêm được đem ra chi tiêu thay vì tiết kiệm (giá trị nằm trong khoảng từ 0 đến 1). Tiếp theo, nhập mức thay đổi chi tiêu (khoản bơm vào ban đầu). Công cụ sẽ trả về số nhân, khuynh hướng tiết kiệm cận biên (MPS) tương ứng, cùng với tổng mức thay đổi GDP ước tính.
Giải thích công thức
Số nhân được tính bằng \(k = \frac{1}{1 - \text{MPC}}\). Vì \(\text{MPC} + \text{MPS} = 1\), công thức này cũng tương đương với \(k = \frac{1}{\text{MPS}}\). MPC càng cao nghĩa là phần lớn mỗi đồng được tái chi tiêu, nên số nhân càng lớn. Tổng tác động lên sản lượng khi đó là:
$$\Delta \text{GDP} = k \times \text{Change in Spending}$$
Ví dụ minh họa
Giả sử MPC bằng 0,8 và chính phủ tăng chi tiêu thêm 1.000.000 USD. Khi đó \(\text{MPS} = 1 - 0{,}8 = 0{,}2\), nên số nhân là \(\frac{1}{0{,}2} = 5\). Tổng mức thay đổi GDP sẽ là:
$$5 \times 1.000.000 \text{ USD} = 5.000.000 \text{ USD}$$Khoản bơm ban đầu được nhân lên gấp năm lần khi luân chuyển qua nền kinh tế.
Hệ số nhân theo các giá trị MPC khác nhau
Bảng này áp dụng hệ số nhân Keynes đơn giản \(k = \frac{1}{1-\text{MPC}}\) cho một thay đổi chi tiêu ban đầu cố định là $1,000,000. Khuynh hướng tiết kiệm biên là \(\text{MPS} = 1 - \text{MPC}\).
| MPC | MPS | Hệ số nhân (1/(1−MPC)) | Tổng thay đổi GDP với $1,000,000 |
|---|---|---|---|
| 0.50 | 0.50 | 2 | $2,000,000 |
| 0.60 | 0.40 | 2.5 | $2,500,000 |
| 0.70 | 0.30 | 3.33 | $3,333,333 |
| 0.75 | 0.25 | 4 | $4,000,000 |
| 0.80 | 0.20 | 5 | $5,000,000 |
| 0.90 | 0.10 | 10 | $10,000,000 |
| 0.95 | 0.05 | 20 | $20,000,000 |
Mối quan hệ này không tuyến tính. Tăng MPC từ 0.50 lên 0.60 chỉ làm hệ số nhân tăng thêm 0.5. Tăng từ 0.90 lên 0.95 làm hệ số nhân tăng thêm 10. Khi MPC tiến gần 1, mẫu số \(1-\text{MPC}\) tiến gần 0 và hệ số nhân tăng không giới hạn trong mô hình đơn giản này.
Thuật ngữ chính và định nghĩa
- Khuynh hướng tiêu dùng biên (MPC): tỷ lệ của mỗi đơn vị thu nhập bổ sung được chi cho tiêu dùng. Giá trị của nó nằm trong khoảng từ 0 đến 1.
- Khuynh hướng tiết kiệm biên (MPS): tỷ lệ của mỗi đơn vị thu nhập bổ sung được tiết kiệm. Vì thu nhập hoặc được tiêu dùng hoặc được tiết kiệm, nên \(\text{MPC} + \text{MPS} = 1\).
- Hệ số nhân chi tiêu (tài khóa/Keynes): tỷ lệ giữa tổng thay đổi sản lượng (GDP) và thay đổi chi tiêu ban đầu. Trong mô hình đơn giản, nó bằng \(\frac{1}{1-\text{MPC}} = \frac{1}{\text{MPS}}\).
- Chi tiêu tự định: chi tiêu không phụ thuộc vào thu nhập hiện tại, chẳng hạn một số khoản chi mua hàng của chính phủ, đầu tư nền tảng, hoặc mức tiêu dùng tối thiểu.
- Bơm vốn (rót vào): tiền được thêm vào dòng luân chuyển thu nhập, chẳng hạn đầu tư, chi tiêu của chính phủ hoặc xuất khẩu.
- Rò rỉ (rút ra): tiền bị lấy ra khỏi dòng luân chuyển, cụ thể là tiết kiệm, thuế và nhập khẩu. Rò rỉ làm giảm quy mô của mỗi vòng chi tiêu.
- Tổng sản phẩm quốc nội (GDP): tổng giá trị thị trường của hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được sản xuất trong một nền kinh tế trong một khoảng thời gian, thường là một năm hoặc một quý.
Diễn giải kết quả hệ số nhân
Hệ số nhân \(k\) có nghĩa là, trong mô hình đơn giản này, mỗi $1 chi tiêu ban đầu tạo ra tổng sản lượng là $\(k\). Khoản chi tiêu ban đầu trở thành thu nhập của người khác. Họ chi tiêu một phần MPC của khoản đó, và phần này lại trở thành thu nhập của người khác, cứ như vậy. Tổng là chuỗi hình học \(1 + \text{MPC} + \text{MPC}^2 + \dots = \frac{1}{1-\text{MPC}}\).
Hệ số nhân bằng 1 tương ứng với MPC = 0. Không có khoản nào được chi tiêu lại, nên không có hiệu ứng lan tỏa và tổng thay đổi GDP bằng đúng thay đổi chi tiêu ban đầu.
Máy tính này sử dụng mô hình kinh tế đóng đơn giản, không có thuế, không có nhập khẩu và không có phản ứng của giá cả hoặc lãi suất. Trong thực tế, hệ số nhân thường thấp hơn công thức này gợi ý, vì thuế, tiết kiệm, nhập khẩu và hiện tượng chèn lấn chi tiêu tư nhân đều làm giảm mỗi vòng chi tiêu. Mức độ tác động cũng phụ thuộc vào điều kiện kinh tế.
Một phần mở rộng phổ biến có thêm thuế suất theo tỷ lệ \(t\): \(k = \frac{1}{1 - \text{MPC}(1-t)}\). Ví dụ, với MPC = 0.8 và t = 0.25, \(\text{MPC}(1-t) = 0.8 \times 0.75 = 0.6\), nên \(k = \frac{1}{1-0.6} = 2.5\). Con số này thấp hơn hệ số nhân 5 khi không có thuế.
Các kết quả này mô tả một mô hình trong sách giáo khoa và không phải là dự báo, khuyến nghị chính sách hay tư vấn tài chính.
GDP và GDP bình quân đầu người: Việt Nam
Số liệu GDP và dân số chính thức của Việt Nam, tự động cập nhật. Đây chính là công thức ở trên, tính với số thật.
- GDP bình quân đầu người 2025
- 5.066 USD
- GDP 2025
- 514,70 tỷ USD
- Dân số 2025
- 101,60 triệu
Thay đổi gần nhất Tăng +7,4% 2025: 5.066 USD, so với 4.717 USD của 2024. CalculatorLib tính mức thay đổi này từ hai số liệu đã công bố.
Năm 2025, GDP của Việt Nam là 514,70 tỷ USD và dân số 101,60 triệu người: 514,70 tỷ ÷ 101,60 triệu = 5.066 USD mỗi người.
Chỉ số giảm phát GDP 2025: GDP danh nghĩa 12.847.571 tỷ VND ÷ GDP thực 6.763.098 tỷ VND × 100 = 189,97.
| Năm | GDP (tỷ USD) | Dân số (triệu) | GDP bình quân (USD) | Chỉ số giảm phát GDP |
|---|---|---|---|---|
| 2025 | 514,70 | 101,60 | 5.066 | 190,0 |
| 2024 | 476,32 | 100,99 | 4.717 | 183,8 |
| 2023 | 433,81 | 100,35 | 4.323 | 176,4 |
| 2022 | 413,45 | 99,68 | 4.148 | 172,7 |
| 2021 | 366,47 | 98,94 | 3.704 | 165,3 |
| 2020 | 346,62 | 98,08 | 3.534 | 160,7 |
| 2019 | 334,37 | 97,17 | 3.441 | 158,4 |
| 2018 | 310,11 | 96,24 | 3.222 | 154,6 |
| 2017 | 281,35 | 95,18 | 2.956 | 149,2 |
| 2016 | 257,10 | 94,00 | 2.735 | 143,0 |
Việt Nam và các nước khác
GDP bình quân đầu người theo đô la Mỹ hiện hành — năm công bố gần nhất của từng nước.
- Hoa Kỳ 90.027 USD (2025)
- Pháp 48.986 USD (2025)
- Hàn Quốc 36.227 USD (2025)
- Nhật Bản 35.951 USD (2025)
- Ả Rập Xê-út 34.537 USD (2025)
- Thổ Nhĩ Kỳ 18.599 USD (2025)
- Nga 17.547 USD (2025)
- Thế giới 14.406 USD (2025)
- Mexico 13.889 USD (2025)
- Trung Quốc 13.862 USD (2025)
- Việt Nam 5.066 USD (2025)
- Ấn Độ 2.702 USD (2025)
Chưa có số liệu công bố cho Đài Loan.
Năm có thể khác nhau giữa các dòng: mỗi số đi kèm năm của chính nó. Cùng một chỉ số World Bank cho mọi nước.
Số liệu mới nhất: 2025 Dữ liệu cập nhật ngày 2026-10-17 · mới
Nguồn: The World Bank Group CC BY 4.0; World Bank, World Development Indicators CC BY 4.0
Ví dụ GDP ÷ dân số và chỉ số giảm phát GDP tính từ GDP danh nghĩa và GDP thực do CalculatorLib tính từ dữ liệu này.
Chi tiết nguồn và phương pháp luận
- The World Bank Group — World Development Indicators (NY.GDP.PCAP.CD, NY.GDP.MKTP.CD, NY.GDP.DEFL.ZS, NY.GDP.MKTP.CN, NY.GDP.MKTP.KN)
- World Bank, World Development Indicators — World Development Indicators (SP.POP.TOTL)
Câu hỏi thường gặp
MPC càng cao thì số nhân càng lớn phải không? Đúng vậy. MPC càng tiến gần đến 1 thì càng nhiều thu nhập được tái chi tiêu ở mỗi vòng, tạo ra số nhân lớn hơn.
Nếu MPC bằng 1 thì sao? Khi đó công thức sẽ chia cho 0, ngụ ý số nhân vô hạn — điều này không thực tế, nên công cụ giới hạn MPC ở mức ngay dưới 1.
Đây có phải là dự báo cho thực tế không? Đây chỉ là một mô hình đơn giản hóa. Số nhân trong thực tế còn chịu ảnh hưởng bởi thuế, nhập khẩu, lãi suất và các giới hạn về năng lực sản xuất — những yếu tố có thể làm giảm tác động.