Công cụ này làm được gì
Công cụ giúp bạn giải bất phương trình bậc nhất một ẩn có dạng \(a\cdot x + b \;\gtreqless\; c\), trong đó \(\gtreqless\) là một trong các dấu \(\le\), \(<\), \(\ge\) hoặc \(>\). Kết quả trả về gồm giá trị biên, chiều nghiệm sau khi giải (ví dụ \(x \le 4\)) và đáp án viết dưới dạng khoảng nghiệm để bạn dễ dàng biểu diễn trên trục số.
Cách sử dụng
Nhập hệ số a, hằng số b, chọn dấu quan hệ rồi nhập giá trị vế phải c. Nhấn nút tính. Kết quả sẽ cho biết tập nghiệm là một tia bên trái, một tia bên phải, toàn bộ số thực hay là tập rỗng (vô nghiệm).
Giải thích công thức
Bắt đầu từ \(a\cdot x + b \;\gtreqless\; c\). Trừ cả hai vế cho \(b\) ta được \(a\cdot x \;\gtreqless\; c - b\). Sau đó chia cả hai vế cho \(a\). Quy tắc quan trọng nhất cần nhớ: nếu a âm thì phải đổi chiều dấu bất phương trình. Công thức tổng quát:
$$\text{a}\,x + \text{b} \;\le\; \text{c} \;\Longrightarrow\; x \le \dfrac{\text{c} - \text{b}}{\text{a}}$$Vì vậy \(2x + 3 \le 11\) cho ra \(x \le 4\), còn \(-2x \le 6\) lại cho ra \(x \ge -3\).
Ví dụ minh họa
Giải \(2x + 3 \le 11\). Trừ 3: \(2x \le 8\). Chia cho 2: \(x \le 4\). Vì dấu quan hệ là "nhỏ hơn hoặc bằng" nên giá trị biên 4 được lấy, do đó khoảng nghiệm là \((-\infty, 4]\). Trên trục số, ta đánh dấu một chấm tròn đặc tại điểm 4 và tô đậm phần bên trái.
Các ví dụ minh họa thêm: hệ số âm và các trường hợp đặc biệt
Ba ví dụ này bao quát những tình huống dễ gây nhầm lẫn nhất: chia cho số âm, bất phương trình không nghiêm ngặt, và hệ số bằng không.
Ví dụ 1: Hệ số âm (dấu đổi chiều)
Giải \(-3x + 5 > 11\).
- Trừ 5 ở cả hai vế: \(-3x > 11 - 5 = 6\).
- Chia cả hai vế cho \(-3\). Chia cho số âm làm đảo chiều bất đẳng thức, nên \(>\) thành \(<\): \(x < \dfrac{6}{-3}\).
- Kết quả: \(x < \) 11, giá trị biên">-2.
Ký hiệu khoảng: (-∞, -2). Bất phương trình là nghiêm ngặt, nên trên trục số có một vòng tròn rỗng tại -2 với phần tô về bên trái. Kiểm tra: x = -3 cho \(-3(-3) + 5 = 14 > 11\), là đúng.
Ví dụ 2: Bất phương trình không nghiêm ngặt (chấm đặc)
Giải \(4x - 7 \ge 5\).
- Cộng 7 vào cả hai vế: \(4x \ge 12\).
- Chia cho 4 (dương nên dấu giữ nguyên): \(x \ge \dfrac{12}{4}\).
- Kết quả: \(x \ge \)3.
Ký hiệu khoảng: [3, ∞). Bất phương trình bao gồm 3, nên trên trục số có một chấm đặc tại 3 với phần tô về bên phải. Kiểm tra: x = 3 cho \(4(3) - 7 = 5 \ge 5\), là đúng.
Ví dụ 3: Khi a = 0
Nếu hệ số của x bằng không, x biến mất và mệnh đề luôn đúng hoặc luôn sai.
- \(0x + 2 \le 5\) trở thành \(2 \le 5\), đúng với mọi x. Nghiệm là tất cả số thực, (-∞, ∞).
- \(0x + 6 < 5\) trở thành \(6 < 5\), sai với mọi x. Không có nghiệm: tập rỗng, ∅.
Trong các trường hợp này không có giá trị biên để chia, vì chia cho \(a = 0\) là không xác định.
Ký hiệu bất đẳng thức, chấm trên trục số và ký hiệu khoảng
Bảng này giả định hệ số của x là dương, nên dạng là \(x \; \text{quan hệ} \; 4\). Nếu chia cho số âm, hãy đổi chiều quan hệ trước.
| Quan hệ | Ý nghĩa bằng lời | Loại điểm tròn | Hướng tô | Kiểu ngoặc | Ví dụ (ký hiệu khoảng) |
|---|---|---|---|---|---|
| < | nhỏ hơn | Vòng tròn rỗng | Trái | Dấu ngoặc tròn ) tại biên | x < 4 → (-∞, 4) |
| ≤ | nhỏ hơn hoặc bằng | Chấm đặc | Trái | Dấu ngoặc vuông ] tại biên | x ≤ 4 → (-∞, 4] |
| > | lớn hơn | Vòng tròn rỗng | Phải | Dấu ngoặc tròn ( tại biên | x > 4 → (4, ∞) |
| ≥ | lớn hơn hoặc bằng | Chấm đặc | Phải | Dấu ngoặc vuông [ tại biên | x ≥ 4 → [4, ∞) |
Lưu ý: ∞ và -∞ không phải số thực, nên chúng luôn dùng dấu ngoặc tròn, không bao giờ dùng dấu ngoặc vuông.
Thuật ngữ chính trong bất phương trình
- Bất phương trình tuyến tính
- Bất phương trình trong đó biến chỉ xuất hiện với lũy thừa bậc nhất, ví dụ \(ax + b \le c\).
- Hệ số (a)
- Số nhân với x. Nếu nó âm, phải đổi chiều bất đẳng thức khi chia cho nó.
- Hằng số (b)
- Số được cộng hoặc trừ vào số hạng chứa x. Ta loại bỏ nó bằng cách thực hiện phép toán ngược lại ở cả hai vế.
- Giá trị biên (tới hạn)
- Giá trị của x mà hai vế bằng nhau, \(x = \dfrac{c - b}{a}\). Nó phân tách nghiệm và không phải nghiệm.
- Bất phương trình nghiêm ngặt và không nghiêm ngặt
- Bất phương trình nghiêm ngặt (< hoặc >) loại trừ giá trị biên. Bất phương trình không nghiêm ngặt (≤ hoặc ≥) bao gồm giá trị đó.
- Tập nghiệm
- Tất cả giá trị của x làm cho bất phương trình đúng.
- Ký hiệu khoảng
- Cách viết gọn tập nghiệm bằng các điểm mút, dùng dấu ngoặc tròn cho điểm mút bị loại và dấu ngoặc vuông cho điểm mút được bao gồm, ví dụ [3, ∞).
- Tia
- Phần của trục số bắt đầu từ một điểm và kéo dài vô hạn theo một hướng. Nghiệm của một bất phương trình tuyến tính đơn tạo thành một tia.
- Mọi số thực
- Trường hợp mọi x đều thỏa mãn, viết là (-∞, ∞). Xảy ra khi a = 0 và mệnh đề còn lại đúng.
- Tập rỗng
- Trường hợp không có x nào thỏa mãn, viết là ∅. Xảy ra khi a = 0 và mệnh đề còn lại sai.
- Biểu đồ trên trục số
- Hình ảnh của tập nghiệm: một chấm hoặc vòng tròn tại giá trị biên, với phần tô dọc theo tia nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào phải đổi chiều dấu? Chỉ khi bạn nhân hoặc chia cả hai vế cho một số âm — ở đây là mỗi khi \(a < 0\).
Nếu a = 0 thì sao? Khi đó ẩn \(x\) biến mất và mệnh đề hoặc luôn đúng (mọi số thực đều là nghiệm) hoặc luôn sai (vô nghiệm), tùy thuộc vào giá trị của \(b\) và \(c\).
Dùng ngoặc mở hay ngoặc đóng? Dùng ngoặc vuông [ ] cho dấu \(\le\) và \(\ge\), còn dùng ngoặc tròn ( ) cho dấu \(<\) và \(>\). Vô cực luôn đi kèm ngoặc tròn.