Hằng số tỉ lệ là gì?
Khi hai đại lượng tỉ lệ thuận với nhau, tỉ số giữa chúng luôn giữ nguyên dù các giá trị có thay đổi thế nào. Tỉ số cố định đó được gọi là hằng số tỉ lệ, thường ký hiệu là k. Nó cho biết y thay đổi bao nhiêu mỗi khi x thay đổi một đơn vị. Công cụ này giúp bạn tìm \(k\) từ một cặp giá trị tương ứng nhờ công thức đơn giản \(k = \frac{y}{x}\).
Cách sử dụng máy tính
Bạn chỉ cần nhập giá trị y và giá trị x trong quan hệ tỉ lệ của mình, sau đó đọc kết quả hằng số k. Công cụ còn dựng lại toàn bộ phương trình tỉ lệ \(y = k \cdot x\) để bạn có thể dự đoán bất kỳ cặp giá trị nào khác. Máy tính hỗ trợ cả số dương, số âm và số thập phân. Nếu x bằng 0 thì k không xác định, vì phép chia cho 0 là không hợp lệ.
Giải thích công thức
Phương trình đặc trưng của tỉ lệ thuận là \(y = kx\). Giải ra để tìm hằng số ta được $$k = \frac{y}{x}$$ Miễn là quan hệ thực sự tỉ lệ thuận, thì chọn bất kỳ cặp \((x, y)\) nào cũng cho ra cùng một giá trị k. Ví dụ, nếu một công thức nấu ăn cần 3 cốc bột để làm 12 chiếc bánh quy, thì \(k = \frac{12}{3} = 4\) chiếc bánh mỗi cốc, và \(y = 4x\) sẽ dự đoán số bánh quy cho bất kỳ lượng bột nào.
Ví dụ minh họa
Giả sử \(y = 45\) và \(x = 9\). Khi đó $$k = \frac{45}{9} = 5$$ Phương trình tỉ lệ trở thành \(y = 5x\), vậy khi \(x = 11\) thì y sẽ bằng 55.
Thêm ví dụ minh họa
Mỗi ví dụ dùng \(k = \frac{y}{x}\) rồi viết phương trình tỉ lệ \(y = kx\).
- Tỉ lệ đơn vị: 150 dặm trong 3 giờ. Đặt x = thời gian tính bằng giờ và y = quãng đường tính bằng dặm.
Thay số: \(k = \frac{150}{3}\).
Kết quả: k = 50 dặm mỗi giờ, nên phương trình là \(y = 50x\). Trong 5 giờ, y = 50 × 5 = 250 dặm. - Trường hợp số thập phân: y = 7,5, x = 2,5.
Thay số: \(k = \frac{7.5}{2.5}\).
Kết quả: k = 3, nên phương trình là \(y = 3x\). Kiểm tra: 3 × 2,5 = 7,5. - Trường hợp âm: y = -12, x = 4.
Thay số: \(k = \frac{-12}{4}\).
Kết quả: k = -3, nên phương trình là \(y = -3x\). Kiểm tra: -3 × 4 = -12. Dấu âm nghĩa là y giảm khi x tăng.
Diễn giải hằng số tỉ lệ
Giá trị của k cho biết điều gì
- k > 1: y tăng nhanh hơn x. Mỗi đơn vị của x tạo ra hơn một đơn vị của y, nên đường thẳng dốc hơn 45°.
- 0 < k < 1: y tăng chậm hơn x. Đường thẳng có độ dốc dương nhưng thoải hơn 45°.
- k = 1: y bằng x, nên hai đại lượng có độ lớn như nhau.
- k < 0: y chuyển động ngược chiều với x. Khi x tăng, y giảm, và đường thẳng đi xuống qua gốc tọa độ.
- k = 0: y = 0 với mọi x. Đây là trường hợp tầm thường, khi đường thẳng nằm trên trục x. Lưu ý rằng x = 0 làm cho k = y/x không xác định, nên x phải khác 0.
k như một tỉ lệ đơn vị
k có đơn vị là đơn vị y trên mỗi đơn vị x. Ví dụ, 150 dặm trong 3 giờ cho k = 50 dặm mỗi giờ, và 12 $ cho 4 món đồ cho k = 3 $ mỗi món. Đó là lượng y ứng với đúng một đơn vị x.
Kiểm tra tính tỉ lệ
Một mối quan hệ là tỉ lệ thuận chỉ khi \(\frac{y}{x}\) bằng nhau với mọi cặp giá trị. Hãy kiểm tra nhiều cặp. Với (2, 6), (5, 15) và (7, 21), mọi tỉ số đều bằng 3, nên mối quan hệ là tỉ lệ với \(y = 3x\). Nếu các tỉ số khác nhau, chẳng hạn (1, 5) và (2, 7) cho 5 và 3,5, thì không tồn tại một k duy nhất.
Đồ thị
Một mối quan hệ tỉ lệ được biểu diễn bằng đường thẳng đi qua gốc tọa độ (0, 0), và k là hệ số góc của nó. Nếu đường thẳng có giao điểm với trục y khác 0, như \(y = 3x + 2\), thì mối quan hệ là tuyến tính nhưng không tỉ lệ, vì y khác 0 khi x bằng 0.
Hoán đổi x và y
Nếu bạn hoán đổi vai trò của x và y, hằng số mới là nghịch đảo, \(\frac{1}{k}\), với điều kiện k ≠ 0. Với \(y = 50x\) (dặm theo giờ), chiều ngược lại là \(x = \frac{1}{50}y = 0.02y\), tức 0,02 giờ mỗi dặm.
Câu hỏi thường gặp
Nếu x bằng 0 thì sao? Hằng số sẽ không xác định — bạn không thể chia cho 0, nên một quan hệ tỉ lệ hợp lệ luôn cần x khác 0.
k có thể là số âm không? Có. Nếu y và x trái dấu nhau thì k mang dấu âm, nghĩa là y giảm khi x tăng.
k khác hệ số góc (độ dốc) thế nào? Với một đường thẳng đi qua gốc tọa độ (\(y = kx\)), hằng số tỉ lệ chính là hệ số góc của đường thẳng đó.