Máy tính này làm gì
Công cụ này tính các nút (hoành độ) \(x_i\) và trọng số \(w_i\) của quy tắc cầu phương Gauss-Lobatto n điểm trên khoảng tham chiếu \([-1, 1]\) với hàm trọng số \(w(x) = 1\). Khác với cầu phương Gauss-Legendre tiêu chuẩn, quy tắc Gauss-Lobatto luôn buộc hai đầu mút \(x = -1\) và \(x = +1\) phải là nút cầu phương — điều này rất hữu ích khi giá trị tại biên có ý nghĩa quan trọng (chẳng hạn trong phương pháp phần tử phổ). Đây là bài toán giải tích số thuần túy, áp dụng giống hệt nhau ở mọi nơi và không phụ thuộc vào quốc gia hay vùng lãnh thổ nào.
Cách sử dụng
Bạn chọn số điểm \(n\) (từ 2 đến 100) và tùy ý chọn độ chính xác hiển thị. Máy tính sẽ trả về một bảng gồm \(n\) dòng, mỗi dòng cho biết nút \(x_i\) cùng trọng số \(w_i\) tương ứng. Các nút đối xứng quanh điểm 0 và trọng số cũng đối xứng, nên \(x_i\) và \(-x_i\) có chung một trọng số. Như một phép kiểm tra tự động, tổng tất cả các trọng số luôn bằng 2 — đúng bằng độ dài của khoảng.
Giải thích công thức
Quy tắc này xấp xỉ tích phân bằng tổng \(w_1 f(x_1) + \dots + w_n f(x_n)\) và chính xác tuyệt đối cho đa thức bậc đến \(2n-3\). Các nút bên trong \(x_2, \dots, x_{n-1}\) chính là \(n-2\) nghiệm của \(P'_{n-1}(x)\), tức đạo hàm của đa thức Legendre bậc \(n-1\). Hai đầu mút nhận trọng số \(\frac{2}{n(n-1)}\), còn mỗi nút bên trong \(x_i\) nhận trọng số \(\frac{2}{n(n-1)\left[P_{n-1}(x_i)\right]^2}\).
$$\int_{-1}^{1} f(x)\,dx \approx \sum_{i=1}^{n} w_i\, f(x_i)$$Máy tính tìm các nghiệm bên trong bằng phép lặp Newton, xuất phát từ các giá trị dự đoán Chebyshev-Gauss-Lobatto \(\cos\!\left(\frac{\pi j}{n-1}\right)\), cho độ chính xác kép đầy đủ (khoảng 15-16 chữ số có nghĩa).
Ví dụ minh họa (n = 4)
Các nút bên trong thỏa mãn \(P'_3(x) = \frac{15x^2 - 3}{2} = 0\), nên \(x = \pm\frac{1}{\sqrt{5}} = \pm 0.4472135955\). Trọng số tại đầu mút là \(\frac{2}{4\cdot 3} = \frac{1}{6} = 0.1666666667\). Với các nút bên trong, \(P_3\!\left(\frac{1}{\sqrt{5}}\right) = -0.4472135955\), bình phương lên bằng \(0.2\), cho trọng số \(\frac{2}{4\cdot 3\cdot 0.2} = \frac{5}{6} = 0.8333333333\). Tổng \(\frac{1}{6} + \frac{5}{6} + \frac{5}{6} + \frac{1}{6} = 2\), đúng như kỳ vọng của quy tắc.
Quy tắc Gauss-Lobatto: Các nút và trọng số với n = 2 đến 6
Quy tắc Gauss-Lobatto n điểm trên [-1, 1] cố định hai đầu mút \(x=\pm 1\) làm nút. N-2 nút bên trong còn lại là nghiệm của \(P_{n-1}'(x)\), và quy tắc này chính xác với đa thức đến bậc \(2n-3\). Các nút đối xứng qua 0, và mỗi nút có cùng trọng số với ảnh đối xứng của nó. Các số thập phân được cho với độ chính xác khoảng 10 chữ số.
| n | Nút \(x_i\) (chính xác) | Nút (thập phân) | Trọng số \(w_i\) (chính xác) | Trọng số (thập phân) | Chính xác đến bậc |
|---|---|---|---|---|---|
| 2 | ±1 | ±1.0000000000 | 1 | 1.0000000000 | 1 |
| 3 | ±1 | ±1.0000000000 | 1/3 | 0.3333333333 | 3 |
| 0 | 0.0000000000 | 4/3 | 1.3333333333 | ||
| 4 | ±1 | ±1.0000000000 | 1/6 | 0.1666666667 | 5 |
| ±1/√5 | ±0.4472135955 | 5/6 | 0.8333333333 | ||
| 5 | ±1 | ±1.0000000000 | 1/10 | 0.1000000000 | 7 |
| ±√(3/7) | ±0.6546536707 | 49/90 | 0.5444444444 | ||
| 0 | 0.0000000000 | 32/45 | 0.7111111111 | ||
| 6 | ±1 | ±1.0000000000 | 1/15 | 0.0666666667 | 9 |
| ±√(1/3 + 2√7/21) | ±0.7650553239 | (14 − √7)/30 | 0.3784749563 | ||
| ±√(1/3 − 2√7/21) | ±0.2852315165 | (14 + √7)/30 | 0.5548583770 |
Kiểm tra với n = 6: \(2\left(\tfrac{1}{15}+\tfrac{14-\sqrt7}{30}+\tfrac{14+\sqrt7}{30}\right)=2\left(\tfrac{2}{30}+\tfrac{28}{30}\right)=2\). Trong mọi hàng, tổng các trọng số bằng 2, tức là độ dài của [-1, 1]. Trọng số tại đầu mút tuân theo \(w_1=w_n=\dfrac{2}{n(n-1)}\): 1, 1/3, 1/6, 1/10 và 1/15 với n = 2 đến 6.
So sánh Gauss-Lobatto và Gauss-Legendre
| Quy tắc (n điểm) | Bậc chính xác | Đầu mút có là nút không? | Số nút tự do | Ứng dụng thông thường |
|---|---|---|---|---|
| Gauss-Legendre | \(2n-1\) | Không | n (tất cả nút và trọng số đều tự do, 2n tham số) | Tích phân trơn đa dụng; độ chính xác cao nhất trên mỗi lần tính hàm |
| Gauss-Lobatto | \(2n-3\) | Có (cả hai) | n − 2 nút bên trong | Phương pháp phần tử phổ (điểm GLL), các bài toán cần giá trị tại biên, nút được dùng chung giữa các phần tử liền kề |
| Clenshaw-Curtis | ít nhất \(n-1\) | Có (cả hai) | 0 (nút là các cực trị Chebyshev cố định) | Quy tắc lồng nhau, trọng số dựa trên FFT, tích phân thích nghi |
Gauss-Lobatto mất đi hai bậc tự do (vị trí hai đầu mút), điều này làm giảm hai bậc chính xác so với Gauss-Legendre cùng n.
Cùng một hàm, n = 4
Tích phân \(f(x)=x^6\) trên [-1, 1]. Giá trị chính xác là \(2/7\approx 0.285714\).
- Gauss-Legendre 4 điểm chính xác đến bậc 7, nên cho ra đúng \(2/7\).
- Gauss-Lobatto 4 điểm chỉ chính xác đến bậc 5. Với các nút ±1 (trọng số 1/6) và ±1/√5 (trọng số 5/6): $$2\left[\tfrac{1}{6}(1)^6+\tfrac{5}{6}\left(\tfrac{1}{\sqrt5}\right)^6\right]=2\left[\tfrac{1}{6}+\tfrac{5}{6}\cdot\tfrac{1}{125}\right]=2\cdot\tfrac{26}{150}=\tfrac{26}{75}\approx 0.346667$$ Sai số khoảng 0.0610, vì bậc 6 vượt quá \(2n-3=5\).
Với \(f(x)=x^4\) (bậc 4 ≤ 5), Lobatto chính xác: \(2\left[\tfrac16+\tfrac56\cdot\tfrac1{25}\right]=2\cdot\tfrac{6}{30}=\tfrac25\).
Diễn giải các nút và trọng số
Ánh xạ sang [a, b]. Với khoảng [a, b], thay \(x=\tfrac{b-a}{2}\,t+\tfrac{a+b}{2}\), trong đó t là một nút trên [-1, 1]. Khi đó \(dx=\tfrac{b-a}{2}\,dt\), nên $$\int_a^b f(x)\,dx\approx \frac{b-a}{2}\sum_{i=1}^{n} w_i\, f\!\left(\tfrac{b-a}{2}\,t_i+\tfrac{a+b}{2}\right).$$ Các trọng số đã co giãn \(\tfrac{b-a}{2}w_i\) có tổng bằng \(b-a\).
Ví dụ. Tích phân \(x^3\) trên [0, 2] với n = 3. Ở đây \((b-a)/2=1\), và các nút \(t=-1,0,1\) ánh xạ thành \(x=0,1,2\). Khi đó \(1\cdot\left[\tfrac13(0)^3+\tfrac43(1)^3+\tfrac13(2)^3\right]=\tfrac43+\tfrac83=4\), bằng giá trị chính xác \(2^4/4=4\). Điều này là dự kiến vì bậc 3 bằng \(2n-3\).
- Tụ điểm: các nút bên trong dồn về phía ±1, giống các điểm kiểu Chebyshev. Đây là lý do các điểm này phù hợp với nội suy đa thức bậc cao và tránh hiện tượng Runge.
- Trọng số dương: mọi trọng số Gauss-Lobatto đều dương, nên quy tắc ổn định về số học, không có triệt tiêu do trọng số đan dấu.
- Tổng trọng số: các trọng số có tổng bằng 2, là tích phân của hằng số 1 trên [-1, 1]. Đây là cách kiểm tra nhanh đối với bất kỳ bảng nào.
- Đối xứng: các nút xuất hiện thành cặp ±x, và các nút đối xứng có trọng số bằng nhau. Do đó các hàm lẻ trên [-1, 1] có tích phân đúng bằng 0. Với n lẻ, nút ở giữa bằng 0.
- Bậc chính xác: quy tắc chính xác đến bậc \(2n-3\). Một đa thức bậc \(2n-2\) trở lên thường sinh ra sai số, như ví dụ \(x^6\) với n = 4 cho thấy.
- Hàm không phải đa thức: với các hàm như \(e^x\) hoặc \(\sin x\), độ chính xác phụ thuộc vào mức độ một đa thức xấp xỉ được hàm đó. Các hàm trơn, giải tích hội tụ nhanh khi n tăng. Các hàm có điểm kỳ dị, điểm gấp khúc, điểm gián đoạn hoặc dao động nhanh có thể hội tụ chậm. Hãy chia khoảng tại các đặc điểm này hoặc dùng một quy tắc được thiết kế riêng cho chúng.
Câu hỏi thường gặp
Quy tắc này khác Gauss-Legendre ở điểm nào? Gauss-Legendre đặt toàn bộ các nút nằm hẳn bên trong khoảng \((-1, 1)\) và chính xác đến bậc \(2n-1\). Trong khi đó Gauss-Lobatto cố định cả hai đầu mút làm nút và chỉ chính xác đến bậc \(2n-3\) — đánh đổi hai bậc chính xác để có được sự hiện diện của biên.
Làm sao áp dụng cho khoảng tổng quát [a, b]? Hãy ánh xạ mỗi nút theo công thức \(x \to \frac{b-a}{2}\, x + \frac{a+b}{2}\) và nhân mỗi trọng số với \(\frac{b-a}{2}\). Trang này chỉ xuất ra các giá trị trên \([-1, 1]\).
Vì sao tổng các trọng số phải bằng 2? Tích phân của \(f(x) = 1\) trên \([-1, 1]\) bằng 2, và quy tắc này chính xác với hằng số, nên tổng các trọng số bắt buộc phải bằng độ dài của khoảng.