Máy tính cầu phương Gauss-Legendre là gì?
Công cụ này tính các nút (hoành độ) và trọng số của quy tắc cầu phương Gauss-Legendre n điểm trên đoạn tham chiếu [-1, 1]. Cầu phương Gauss-Legendre là một phương pháp tích phân số, xấp xỉ tích phân xác định bằng tổng có trọng số của các giá trị hàm số: tích phân của \(f(x)\) từ -1 đến 1 xấp xỉ bằng tổng theo \(i\) của \(w_i\) nhân \(f(x_i)\). Chỉ với \(n\) điểm, phương pháp này tính chính xác mọi đa thức có bậc đến \(2n-1\), nhờ đó chính xác hơn hẳn so với các quy tắc dùng điểm cách đều như quy tắc hình thang hay quy tắc Simpson.
$$\int_{-1}^{1} f(x)\,dx \approx \sum_{i=1}^{n} w_i\, f(x_i)$$Cách sử dụng
Hãy chọn bậc \(n\) (số điểm, từ 2 đến 100) và tùy chọn số chữ số có nghĩa muốn hiển thị. Máy tính sẽ trả về một bảng gồm \(n\) dòng, mỗi dòng có một nút \(x_i\) và trọng số \(w_i\) tương ứng. Các nút đối xứng quanh điểm 0 và đều nằm hẳn bên trong khoảng \((-1, 1)\); các trọng số đều dương và có tổng đúng bằng 2 — chính là độ dài của đoạn. Để tính tích phân trên một đoạn \([a, b]\) bất kỳ, hãy ánh xạ mỗi nút theo công thức \(t_i = \frac{b-a}{2} x_i + \frac{a+b}{2}\) và nhân mỗi trọng số với \(\frac{b-a}{2}\).
Giải thích công thức
Các nút chính là \(n\) nghiệm của đa thức Legendre \(P_n(x)\), được xây dựng bằng hệ thức truy hồi Bonnet: \(P_0=1\), \(P_1=x\), và \(P_k = \frac{(2k-1)\, x\, P_{k-1} - (k-1)\, P_{k-2}}{k}\). Mỗi trọng số được tính bằng
$$w_i = \frac{2}{\left(1 - x_i^{2}\right)\left[P_n^{\prime}(x_i)\right]^{2}}$$trong đó đạo hàm là \(P_n'(x) = \frac{n\,(x\, P_n(x) - P_{n-1}(x))}{x^2 - 1}\). Các nghiệm được tìm bằng phương pháp Newton với giá trị khởi đầu \(x = \cos\!\left(\frac{\pi (i - 0.25)}{n + 0.5}\right)\), hội tụ chỉ sau vài bước lặp.
Ví dụ minh họa (n = 3)
Các nghiệm của \(P_3\) là \(x = 0\) và \(x = \pm\sqrt{3/5} = \pm 0{,}7745966692\). Trọng số tại \(x = 0\) là \(\frac{8}{9} = 0{,}888888889\), còn trọng số tại mỗi điểm \(x = \pm 0{,}7745966692\) là \(\frac{5}{9} = 0{,}555555556\). Tổng các trọng số là
$$\frac{5}{9} + \frac{8}{9} + \frac{5}{9} = 2$$và quy tắc 3 điểm này tính chính xác các đa thức có bậc đến 5.
Áp dụng quy tắc vào tích phân xác định từng bước
Máy tính trả về các nút \(x_i\) và trọng số \(w_i\) trên khoảng chuẩn \([-1,1]\). Để tích phân trên khoảng tổng quát \([a,b]\), hãy làm theo các bước sau.
- Chọn n. Chọn bậc (từ 2 đến 100) trong máy tính. Quy tắc n điểm tích phân chính xác mọi đa thức có bậc đến \(2n-1\). Các hàm trơn thường chỉ cần n nhỏ.
- Lấy \(x_i\) và \(w_i\). Đọc các nút và trọng số ứng với n đó. Các nút là nghiệm của đa thức Legendre \(P_n\), và các trọng số thỏa mãn \(w_i = \dfrac{2}{(1-x_i^2)\,[P_n'(x_i)]^2}\).
- Ánh xạ các nút sang \([a,b]\). $$t_i = \frac{b-a}{2}\,x_i + \frac{a+b}{2}$$
- Co giãn các trọng số. $$w_i' = \frac{b-a}{2}\,w_i$$ Hệ số \(\frac{b-a}{2}\) là định thức Jacobi của phép đổi biến.
- Tính hàm số tại mỗi nút đã ánh xạ: \(f(t_i)\).
- Cộng lại. $$\int_a^b f(t)\,dt \approx \sum_{i=1}^{n} w_i'\, f(t_i)$$
Kiểm tra 1: \(x^2\) trên \([-1,1]\) với n = 2
Với n = 2, các nút là \(x_{1,2} = \mp 1/\sqrt{3} \approx \mp 0.5773503\) và cả hai trọng số đều bằng 1. Khi đó $$\sum w_i x_i^2 = 1\cdot\tfrac13 + 1\cdot\tfrac13 = \tfrac23,$$ bằng đúng giá trị chính xác \(\int_{-1}^{1} x^2\,dx = 2/3\). Điều này là đúng như mong đợi, vì bậc 2 không vượt quá \(2n-1 = 3\).
Kiểm tra 2: \(e^x\) trên \([0,1]\) với n = 2
Ở đây \(a=0\) và \(b=1\), nên \(t_i = 0.5\,x_i + 0.5\), cho \(t_1 \approx 0.2113249\) và \(t_2 \approx 0.7886751\). Các trọng số đã co giãn là \(w_i' = 0.5\cdot 1 = 0.5\).
$$\int_0^1 e^x\,dx \approx 0.5\,(e^{0.2113249} + e^{0.7886751}) \approx 0.5\,(1.235313 + 2.200479) \approx 1.71790$$
Giá trị chính xác là \(e - 1 \approx 1.71828\), vậy sai số khoảng \(4\times 10^{-4}\) chỉ với hai lần tính hàm. Tăng n làm sai số giảm rất nhanh.
Diễn giải các nút và trọng số
- Tính đối xứng. Các nút đối xứng qua 0: \(x_i = -x_{n+1-i}\). Các trọng số tương ứng bằng nhau: \(w_i = w_{n+1-i}\). Với n lẻ, nút ở giữa bằng đúng 0.
- Trọng số dương có tổng bằng 2. Mọi trọng số đều dương nghiêm ngặt, và \(\sum w_i = 2\), tức độ dài của \([-1,1]\), vì quy tắc tích phân chính xác hằng số 1. Trọng số dương giúp quy tắc ổn định về mặt số học, không có triệt tiêu giữa các số hạng lớn trái dấu. Sau khi co giãn sang \([a,b]\), tổng các trọng số bằng \(b-a\).
- Vị trí các nút. Mọi nút nằm nghiêm ngặt trong \((-1,1)\), và hai đầu mút không bao giờ được dùng. Khi n tăng, các nút tụ về phía hai đầu mút. Mật độ của chúng xấp xỉ \(1/\sqrt{1-x^2}\), và các trọng số gần hai đầu trở nên nhỏ.
- Bậc chính xác. Quy tắc n điểm chính xác với mọi đa thức có bậc \(\le 2n-1\). Đây là mức tối đa có thể với n nút, gấp đôi mức mà các quy tắc Newton-Cotes với n điểm cách đều thường đạt được.
- Số hạng sai số. Trên \([-1,1]\), sai số là $$E_n = \frac{2^{2n+1}\,(n!)^4}{(2n+1)\,[(2n)!]^3}\; f^{(2n)}(\xi), \qquad \xi \in (-1,1).$$ Với n = 2, hệ số bằng \(1/135\). Trên \([a,b]\), sai số được nhân với \(\left(\frac{b-a}{2}\right)^{2n+1}\). Do đó sai số phụ thuộc vào độ lớn của đạo hàm cấp \(2n\).
- Hàm trơn. Với hàm giải tích như \(e^x\), \(\sin x\) hoặc các hàm hữu tỉ có cực điểm nằm xa khoảng tích phân, sự hội tụ là hình học (nhanh theo hàm mũ theo n). Một n vừa phải thường đạt gần độ chính xác của máy.
- Hàm kỳ dị hoặc không trơn. Nếu f có điểm gãy, điểm nhảy, kỳ dị tại đầu mút (như \(\sqrt{x}\) hoặc \(\ln x\) tại 0), hoặc có cực điểm gần đó, các đạo hàm bậc cao sẽ lớn hoặc không xác định. Khi đó sự hội tụ giảm xuống mức đại số và có thể chậm. Các cách khắc phục thực tế gồm: chia khoảng tại điểm gây khó khăn, dùng phép đổi biến để khử kỳ dị, dùng quy tắc có hàm trọng số phù hợp (như Gauss-Jacobi hoặc Gauss-Chebyshev), hoặc dùng quy tắc Gauss ghép hoặc thích nghi.
- Bậc cao. Dùng n rất lớn không mang lại lợi ích nếu f không trơn. Hãy so sánh kết quả với hai giá trị n khác nhau để ước lượng sai số.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tổng các trọng số bằng 2? Tích phân hàm hằng \(f(x) = 1\) trên \([-1, 1]\) cho kết quả bằng 2, và phép cầu phương phải tái tạo chính xác hàm hằng, nên tổng các trọng số phải đúng bằng độ dài của đoạn.
Kết quả chính xác đến đâu? Đây là cách tính lại bằng độ chính xác kép (double precision), cho khoảng 15 chữ số có nghĩa. Nếu bạn chọn hiển thị nhiều chữ số hơn, kết quả sẽ được làm tròn theo giới hạn mà độ chính xác kép có thể biểu diễn.
Bậc tối đa được tính chính xác là bao nhiêu? Quy tắc \(n\) điểm tính chính xác mọi đa thức có bậc đến \(2n-1\).