Ứng Suất Chính Là Gì?
Khi một phần tử vật liệu chịu tải theo hai chiều, các ứng suất tác dụng lên nó phụ thuộc vào hướng của mặt cắt. Ứng suất chính là các ứng suất pháp lớn nhất (\(\sigma_1\)) và nhỏ nhất (\(\sigma_2\)) xuất hiện trên những mặt phẳng đặc biệt nơi ứng suất cắt bằng không. Kỹ sư dùng các giá trị này để dự đoán hiện tượng chảy dẻo và phá hủy của chi tiết kết cấu, chi tiết máy khi chịu tải trọng kết hợp.
Cách Sử Dụng Máy Tính
Nhập ba thành phần của trạng thái ứng suất phẳng: ứng suất pháp theo phương x (\(\sigma_x\)), ứng suất pháp theo phương y (\(\sigma_y\)) và ứng suất cắt (\(\tau_{xy}\)). Bạn có thể dùng bất kỳ đơn vị nào miễn là nhất quán (MPa, ksi, psi). Máy tính sẽ cho ra \(\sigma_1\), \(\sigma_2\), ứng suất cắt lớn nhất trong mặt phẳng \(\tau_{max}\) và góc chính \(\theta_p\) xác định hướng của các mặt phẳng chính.
Giải Thích Công Thức
Ứng suất chính có được khi xoay tenxơ ứng suất về hướng mà ứng suất cắt bằng không:
$$\sigma_{1,2} = \frac{\sigma_x + \sigma_y}{2} \pm \sqrt{\left(\frac{\sigma_x - \sigma_y}{2}\right)^2 + \tau_{xy}^{2}}$$
Số hạng đầu là ứng suất pháp trung bình (tâm của vòng tròn Mohr), còn số hạng dưới dấu căn là bán kính vòng tròn Mohr, đúng bằng ứng suất cắt lớn nhất \(\tau_{max}\). Góc chính được tính bằng \(\theta_p = \tfrac{1}{2}\,\operatorname{atan2}(2\tau_{xy},\, \sigma_x - \sigma_y)\).
Ví Dụ Minh Họa
Với \(\sigma_x = 50\), \(\sigma_y = 10\), \(\tau_{xy} = 20\): trung bình \(= 30\), bán kính \(= \sqrt{20^2 + 20^2} = \sqrt{800} \approx 28{,}28\). Do đó \(\sigma_1 \approx 58{,}28\), \(\sigma_2 \approx 1{,}72\), \(\tau_{max} \approx 28{,}28\) và \(\theta_p = \tfrac{1}{2}\,\operatorname{atan2}(40, 40) = 22{,}5^\circ\).
Diễn giải kết quả ứng suất chính
Quy ước dấu: kéo là dương và nén là âm. Ứng suất cắt τxy tuân theo quy ước thông thường của vòng Mohr mà bạn sử dụng, và kết quả cho σ1 và σ2 không phụ thuộc vào dấu của τxy vì nó xuất hiện ở dạng bình phương. Máy tính trả về σ1 là ứng suất chính lớn hơn (chịu kéo nhiều hơn) và σ2 là ứng suất chính nhỏ hơn (chịu nén nhiều hơn), sao cho σ1 ≥ σ2.
Ý nghĩa của σ1 > 0 > σ2: điểm đó chịu kéo theo một phương chính và chịu nén theo phương chính vuông góc với nó. Không có ứng suất cắt trên các mặt phẳng chính, và ứng suất cắt lớn nhất trong mặt phẳng là đáng kể, vì vòng Mohr cắt qua điểm không.
Ứng suất cắt cực đại và tiêu chuẩn Tresca: ứng suất cắt lớn nhất trong mặt phẳng là
$$\tau_{max} = \frac{\sigma_1 - \sigma_2}{2} = \sqrt{ \left(\frac{\sigma_x - \sigma_y}{2}\right)^2 + \tau_{xy}^2}$$
Tiêu chuẩn Tresca (ứng suất cắt cực đại) dự báo chảy dẻo khi τmax đạt một nửa cường độ chảy kéo đơn trục, \(\sigma_1 - \sigma_2 = \sigma_Y\). Điều này chính xác cho trạng thái ứng suất phẳng khi σ1 và σ2 trái dấu nhau. Nếu cả hai cùng dấu, phải đưa vào ứng suất chính ngoài mặt phẳng σ3 = 0, và ứng suất cắt lớn nhất là max(|σ1|, |σ2|)/2.
von Mises: với trạng thái ứng suất phẳng, ứng suất tương đương là
$$\sigma_v = \sqrt{\sigma_1^2 - \sigma_1\sigma_2 + \sigma_2^2}$$
So sánh σv với cường độ chảy của vật liệu. Nếu σv thấp hơn giới hạn chảy (sau khi áp dụng hệ số an toàn phù hợp), tiêu chuẩn von Mises dự báo không xảy ra chảy dẻo. Với trường hợp (80, −40, 30) MPa ở phần tiếp theo, σ1 = 87.08 MPa và σ2 ≈ −47.08 MPa, nên σv = √(87.08² − (87.08)(−47.08) + 47.08²) = √13900 ≈ 117.9 MPa.
Góc: góc chính θp được tính từ \(\tan 2\theta_p = \frac{2\tau_{xy}}{\sigma_x - \sigma_y}\) và được đo từ trục x đến phương của σ1 (dương theo chiều ngược kim đồng hồ theo quy ước thông thường). Các mặt phẳng có ứng suất cắt cực đại nằm lệch 45° so với các mặt phẳng chính, và ứng suất pháp trên chúng bằng giá trị trung bình \((\sigma_x+\sigma_y)/2\).
Giới hạn: công cụ này sử dụng các phương trình ứng suất phẳng 2D. Trong biến dạng phẳng, ứng suất ngoài mặt phẳng σz nói chung không bằng không (đối với vật liệu đàn hồi tuyến tính, σz = ν(σx + σy)). Khi đó nó là ứng suất chính thứ ba phải được đưa vào kiểm tra chảy dẻo và trong ứng suất cắt cực đại tuyệt đối.
So sánh các trạng thái ứng suất thường gặp
Tất cả ứng suất tính bằng MPa. θp là góc từ trục x đến phương σ1, tính từ \(\tan 2\theta_p = 2\tau_{xy}/(\sigma_x-\sigma_y)\). τmax là giá trị trong mặt phẳng \((\sigma_1-\sigma_2)/2\).
| Trường hợp | σx | σy | τxy | σ1 | σ2 | τmax | θp |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kéo đơn trục | 100 | 0 | 0 | 100 | 0 | 50 | 0° |
| Song trục đều | 100 | 100 | 0 | 100 | 100 | 0 | không xác định (mọi phương đều là phương chính) |
| Cắt thuần túy | 0 | 0 | 50 | 50 | −50 | 50 | 45° |
| Kết hợp | 80 | −40 | 30 | 87.08 | −47.08 | 67.08 | 13.28° |
Trường hợp kết hợp, từng bước:
- Trung bình: \((80 + (-40))/2 = 20\) MPa.
- Bán kính: \(\sqrt{60^2 + 30^2} = \sqrt{4500} = 67.08\) MPa.
- σ1 = 20 + 67.08 = 87.08 MPa; σ2 = 20 − 67.08 = −47.08 MPa.
- θp = ½·atan(2·30 / 120) = ½·atan(0.5) = ½·26.57° = 13.28°.
Ghi chú: trong trường hợp song trục đều, vòng Mohr co lại thành một điểm, nên ứng suất cắt trong mặt phẳng bằng không. Tuy nhiên, với σ3 = 0, ứng suất cắt tuyệt đối lớn nhất là 50 MPa (giữa σ1 và phương ngoài mặt phẳng). Cắt thuần túy tương đương với kéo và nén bằng nhau, lệch 45° so với các trục cắt.
Câu Hỏi Thường Gặp
Kết quả dùng đơn vị nào? Kết quả dùng đúng đơn vị ứng suất bạn nhập vào — công thức không phụ thuộc đơn vị, miễn là \(\sigma_x\), \(\sigma_y\) và \(\tau_{xy}\) cùng một đơn vị.
\(\sigma_2\) âm nghĩa là gì? Ứng suất chính âm cho biết mặt phẳng đó chịu nén, còn giá trị dương cho biết chịu kéo.
Đây là ứng suất phẳng hay biến dạng phẳng? Các phương trình này mô tả trạng thái ứng suất phẳng (2D) trong mặt phẳng; ứng suất chính thứ ba ngoài mặt phẳng được giả định bằng không.