Máy tính rút gọn tỉ lệ là gì?
Công cụ này giúp bạn rút gọn mọi tỉ lệ A : B về dạng số nguyên đơn giản nhất. Mỗi vế có thể là số tự nhiên, số nguyên, số thập phân, phân số đơn giản hay hỗn số — và hai vế thậm chí có thể thuộc các dạng khác nhau. Máy tính sẽ chuyển từng giá trị về phân số chính xác, nhân hai vế để đưa về số nguyên, rồi chia cho ước chung lớn nhất (ƯCLN).
Cách sử dụng
Nhập giá trị cho A và B theo một trong các định dạng sau: số tự nhiên như 5, số nguyên âm như -12, số thập phân như 2.5, phân số đơn giản như 3/4, hoặc hỗn số như 3 1/8 (phần nguyên, dấu cách, rồi tử/mẫu). Nhấn nút tính để xem tỉ lệ đã rút gọn cùng lời giải chi tiết.
Công thức
Mỗi vế được đưa về dạng phân số tử/mẫu. Cả hai vế được quy đồng về mẫu số chung nhỏ nhất L = BCNN(mẫuA, mẫuB), với BCNN(x, y) = x · y / ƯCLN(x, y). Khi nhân cả hai vế của một tỉ lệ với cùng một số L khác 0, tỉ lệ vẫn giữ nguyên nhưng các phân số biến mất, cho ta hai số nguyên aInt : bInt. Cuối cùng, chia cả hai cho g = ƯCLN(|aInt|, |bInt|) được tính bằng thuật toán Euclid.
$$\text{A} : \text{B} \;=\; \frac{a}{g} : \frac{b}{g}$$ $$\text{where}\quad \left\{ \begin{aligned} L &= \operatorname{lcm}(d_A,\, d_B) \\ a &= \text{A} \cdot \tfrac{L}{d_A} \\ b &= \text{B} \cdot \tfrac{L}{d_B} \\ g &= \gcd(a,\, b) \end{aligned} \right.$$
Ví dụ minh họa
Với A = 5 và B = 3 1/8: A được chuyển thành 5/1; B được chuyển thành \((3\times 8 + 1)/8 = 25/8\). BCNN của 1 và 8 là 8, nên \(\text{aInt} = 5\times 8 = 40\) và \(\text{bInt} = 25\). \(\gcd(40, 25) = 5\), cho kết quả \(40/5 : 25/5 =\) 8 : 5.
Thêm ví dụ rút gọn tỉ số
Ví dụ 1: Số thập phân (2,5 : 0,75)
- Viết mỗi số hạng dưới dạng lũy thừa của 10: \(2.5 = \frac{25}{10}\) và \(0.75 = \frac{75}{100}\). Số chữ số thập phân nhiều nhất là 2, nên nhân cả hai số hạng với 100.
- Nhân: \(2.5 \times 100 = 250\) và \(0.75 \times 100 = 75\), được \(250 : 75\).
- Tìm ƯCLN bằng thuật toán Euclid: \(250 = 3 \times 75 + 25\), rồi \(75 = 3 \times 25 + 0\), nên \(\gcd(250, 75) = 25\).
- Chia cả hai số hạng: \(250 \div 25 = 10\) và \(75 \div 25 = 3\).
Kết quả: 2,5 : 0,75 = 10 : 3
Ví dụ 2: Hai phân số (3/4 : 5/6)
- Mẫu số là \(d_A = 4\) và \(d_B = 6\), nên \(L = \operatorname{lcm}(4, 6) = 12\).
- Nhân từng số hạng: \(a = \frac{3}{4} \times 12 = 9\) và \(b = \frac{5}{6} \times 12 = 10\), được \(9 : 10\).
- \(\gcd(9, 10) = 1\), vì \(10 = 1 \times 9 + 1\) và \(9 = 9 \times 1 + 0\).
Vì ƯCLN bằng 1, tỉ số đã ở dạng tối giản: 3/4 : 5/6 = 9 : 10
Ví dụ 3: Tỉ số nguyên âm (-48 : 36)
- Cả hai số hạng đều đã là số nguyên, nên \(L = 1\) và không cần nhân.
- Tìm ƯCLN bằng giá trị tuyệt đối: \(48 = 1 \times 36 + 12\), rồi \(36 = 3 \times 12 + 0\), nên \(\gcd(48, 36) = 12\).
- Chia cả hai số hạng: \(-48 \div 12 = -4\) và \(36 \div 12 = 3\).
Kết quả: -48 : 36 = -4 : 3. Dấu âm giữ nguyên ở số hạng đang âm. ƯCLN luôn được lấy là một số dương.
Giải thích các thuật ngữ về tỉ số
- Tỉ số: sự so sánh hai đại lượng bằng phép chia, viết là \(A : B\) hoặc \(\frac{A}{B}\).
- Số hạng trước và số hạng sau: trong \(A : B\), số hạng thứ nhất A là số hạng trước (tiền tố) và số hạng thứ hai B là số hạng sau.
- Dạng tối giản (dạng đơn giản nhất): tỉ số có các số hạng là số nguyên và không có ước chung nào lớn hơn 1.
- Tỉ số tương đương: các tỉ số có cùng giá trị, chẳng hạn \(2 : 3\), \(4 : 6\) và \(10 : 15\). Ta nhận được chúng bằng cách nhân hoặc chia cả hai số hạng với cùng một số khác 0.
- Ước chung lớn nhất (GCF/GCD): số nguyên dương lớn nhất chia hết chính xác cho hai hoặc nhiều số nguyên. \(\gcd(12, 18) = 6\).
- Bội chung nhỏ nhất (BCNN, LCM): số nguyên dương nhỏ nhất là bội của mỗi số đã cho. \(\operatorname{lcm}(4, 6) = 12\).
- Phân số không thực sự so với hỗn số: phân số không thực sự có tử số lớn hơn hoặc bằng mẫu số (\(\frac{7}{3}\)). Hỗn số kết hợp một số nguyên và một phân số thực sự (\(2\frac{1}{3}\)). Chúng biểu diễn cùng một giá trị.
- Số nguyên tố cùng nhau: hai số nguyên có ước chung dương duy nhất là 1, nghĩa là ƯCLN của chúng bằng 1 (ví dụ 9 và 10). Các số hạng của một tỉ số ở dạng tối giản là nguyên tố cùng nhau.
Câu hỏi thường gặp
Tôi có thể kết hợp số thập phân và phân số không? Có. A = 2.5 và B = 0.75 sẽ rút gọn thành 10 : 3.
Có hỗ trợ tỉ lệ âm không? Có — dấu được giữ nguyên ở mỗi vế, nên -4 : 6 rút gọn thành -2 : 3.
Còn số 0 thì sao? 0 : 6 rút gọn thành 0 : 1; còn 0 : 0 không thể rút gọn và vẫn giữ nguyên là 0 : 0.