Hình viên phân là gì?
Hình viên phân là phần của hình tròn bị "cắt" ra bởi một đường thẳng (dây cung) — chính là vùng cong hình vòm nằm giữa dây cung và cung tròn phía trên. Cách mô tả tự nhiên nhất cho hình này là dùng bán kính của đường tròn r và chiều cao của viên phân h (còn gọi là sagitta hay đường trung trực cung), tức khoảng cách lớn nhất từ dây cung lên đến cung tròn. Đây thuần túy là hình học và áp dụng được cho mọi đơn vị; chỉ cần giữ r và h cùng một đơn vị độ dài, diện tích sẽ ra theo đơn vị đó bình phương.
Cách dùng công cụ này
Hãy nhập bán kính r và chiều cao viên phân h. Chiều cao phải thỏa mãn điều kiện \(0 < h \le 2r\): khi \(h = r\) ta có nửa hình tròn, còn khi \(h = 2r\) thì viên phân chính là cả hình tròn. Bạn chọn số chữ số có nghĩa muốn hiển thị (lựa chọn này chỉ ảnh hưởng đến cách hiển thị, không làm thay đổi kết quả tính toán). Công cụ sẽ trả về diện tích viên phân S, góc ở tâm θ tính theo cả radian và độ, độ dài cung L và độ dài dây cung c.
Giải thích các công thức
Trước tiên, góc ở tâm được suy ra từ chiều cao: \(\theta = 2\arccos\!\left(1 - \tfrac{h}{r}\right)\). Độ dài cung là \(L = r\cdot\theta\), còn dây cung là \(c = 2\sqrt{h(2r - h)}\). Diện tích kết hợp giữa phần hình quạt tròn và phần hiệu chỉnh tam giác:
$$S = \frac{\theta}{2}\,r^{2} - (r - h)\sqrt{h(2r - h)}$$Khi \(h > r\), số hạng \((r - h)\) mang giá trị âm, nhờ đó công thức cộng thêm phần diện tích vượt quá nửa hình tròn một cách chính xác.
Ví dụ minh họa
Lấy \(r = 1\) và \(h = 0{,}5\). Khi đó \(1 - h/r = 0{,}5\), nên
$$\theta = 2\arccos(0{,}5) = 2{,}0943951 \text{ rad} = 120^\circ$$Độ dài cung
$$L = 1 \times 2{,}0943951 = 2{,}0943951$$Với \(h(2r - h) = 0{,}75\), ta có \(\sqrt{0{,}75} = 0{,}8660254\), nên \(c = 1{,}7320508\). Cuối cùng
$$S = 1{,}0471976 - 0{,}5\cdot 0{,}8660254 = 0{,}6141848$$Cách tính diện tích hình viên phân bằng tay
- Kiểm tra đầu vào. Đảm bảo \(0 < h \le 2r\). Dùng cùng một đơn vị độ dài cho r và h. Khi đó diện tích thu được có đơn vị là đơn vị đó bình phương.
- Tính \(1 - h/r\). Đây là côsin của một nửa góc ở tâm. Giá trị này nằm trong khoảng từ −1 đến 1 khi đầu vào hợp lệ.
- Tìm θ. Lấy arccos rồi nhân đôi: \(\theta = 2\arccos(1 - h/r)\). Giữ θ ở radian, vì các công thức tính độ dài cung và diện tích cần radian. Chỉ nhân với 180/π khi bạn muốn đổi sang độ.
- Tính nửa dây cung. \(\sqrt{h(2r-h)}\).
- Độ dài cung và dây cung. \(s = r\theta\) và \(c = 2\sqrt{h(2r-h)}\).
- Diện tích. \(A = \tfrac{\theta}{2}r^2 - (r-h)\sqrt{h(2r-h)}\). Số hạng đầu là diện tích hình quạt. Số hạng thứ hai là tam giác được tạo bởi hai bán kính và dây cung, và được trừ đi. Khi h > r, số hạng này âm nên phép trừ lại cộng thêm diện tích.
- Kiểm tra hợp lý. Kết quả phải dương và nhỏ hơn \(\pi r^2\) (chỉ bằng khi h = 2r). Với h = r, kết quả phải đúng bằng một nửa hình tròn.
Ví dụ: r = 5, h = 2.
- \(0 < 2 \le 10\), nên đầu vào hợp lệ.
- \(1 - 2/5 = 0.6\).
- \(\arccos(0.6) = 0.927295\), nên \(\theta = 2(0.927295) = 1.854590\) rad (khoảng 106.26°).
- \(\sqrt{2(10-2)} = \sqrt{16} = 4\).
- Độ dài cung \(= 5 \times 1.854590 = 9.272951\). Dây cung \(= 2 \times 4 = 8\).
- \(A = \tfrac{1.854590}{2}(25) - (5-2)(4) = 23.182380 - 12 =\) 11.18238.
- Kiểm tra: \(\pi r^2 = 78.539816\), và 11.18238 nhỏ hơn, khoảng 14.2% diện tích hình tròn.
Câu hỏi thường gặp
Sagitta là gì? Đó chính là chiều cao viên phân h — khoảng cách vuông góc từ trung điểm của dây cung đến cung tròn.
Nếu h bằng 2r thì sao? Viên phân khi đó trở thành toàn bộ hình tròn: \(\theta = 2\pi\), độ dài dây cung \(c = 0\) và \(S = \pi r^{2}\).
Diện tích có thể lớn hơn nửa hình tròn không? Có. Khi \(h > r\), viên phân lớn hơn một nửa hình tròn, và công thức đã tự động tính đến trường hợp này.