Công cụ này làm được gì
Công cụ này tính thể tích và diện tích bề mặt của một ellipsoid tổng quát (ba trục) — một khối tròn nhẵn được mô tả bằng ba bán trục a, b và c. Hình cầu là trường hợp đặc biệt khi cả ba bán trục bằng nhau, còn spheroid (ellipsoid tròn xoay) là trường hợp có hai bán trục bằng nhau. Công cụ hoạt động với mọi giá trị dương và trả về kết quả theo đơn vị nhất quán: thể tích tính bằng đơn vị³ và diện tích bề mặt tính bằng đơn vị².
Cách sử dụng
Nhập độ dài ba bán trục (một nửa chiều rộng đầy đủ theo mỗi trục chính) cùng một đơn vị — tất cả bằng centimét, tất cả bằng inch, hay đơn vị nào tùy bạn. Thứ tự nhập không quan trọng vì công cụ sẽ tự sắp xếp các trục bên trong. Cả ba giá trị đều phải lớn hơn 0. Nhấn nút tính để xem cả hai kết quả.
Giải thích công thức
Thể tích có dạng chính xác rất đơn giản: $$V = \frac{4}{3}\pi\,\text{a}\,\text{b}\,\text{c}$$ Diện tích bề mặt lại khó hơn nhiều: ellipsoid ba trục không có công thức diện tích sơ cấp dạng đóng. Lời giải chính xác phải dùng đến tích phân elliptic không đầy đủ loại một \(F(\phi,k)\) và loại hai \(E(\phi,k)\). Sau khi sắp xếp các bán trục sao cho \(p \ge q \ge r\), ta đặt \(\cos\phi = r/p\) và \(k^{2} = \dfrac{p^{2}(q^{2}-r^{2})}{q^{2}(p^{2}-r^{2})}\), rồi tính $$S = 2\pi r^{2} + \frac{2\pi p\,q}{\sin\phi}\left[ E(\phi,k)\sin^{2}\phi + F(\phi,k)\cos^{2}\phi \right]$$ Máy tính này xác định \(F\) và \(E\) bằng phương pháp tích phân Simpson hợp thành với độ phân giải cao, vốn hội tụ rất nhanh do các hàm dưới dấu tích phân đều trơn.
Ví dụ minh họa
Với \(a = 3\), \(b = 2\), \(c = 1\): thể tích = \(\frac{4}{3}\pi(3)(2)(1) = 8\pi \approx 25{,}133\) đơn vị³. Sắp xếp lại ta có \(p=3\), \(q=2\), \(r=1\), nên \(\cos\phi = 1/3\), \(\phi \approx 1{,}23096\) rad, \(k^{2} = 27/32 = 0{,}84375\). Tính bằng số được \(F \approx 1{,}54125\) và \(E \approx 1{,}00526\), cho ra \(S \approx 48{,}88\) đơn vị².
So sánh các hình elipsoid: Cầu, Phỏng cầu và Tam trục
Thể tích của một elipsoid có các bán trục a, b, c là \(V = \tfrac{4}{3}\pi abc\). Diện tích bề mặt nói chung không có dạng đóng sơ cấp. Phỏng cầu (hai trục bằng nhau) có dạng đóng, còn trường hợp tam trục hoàn toàn cần đến tích phân eliptic không đầy đủ. Bảng so sánh bốn hình.
| Bán trục (a, b, c) | Loại hình | Thể tích \(\tfrac{4}{3}\pi abc\) | Diện tích bề mặt |
|---|---|---|---|
| (1, 1, 1) | Hình cầu | 4.18879 | 12.5664 |
| (2, 1, 1) | Phỏng cầu dài | 8.37758 | 21.478 |
| (2, 2, 1) | Phỏng cầu dẹt | 16.7552 | 34.69 |
| (3, 2, 1) | Elipsoid tam trục | 25.133 | 48.88 |
Cách các diện tích được xác định:
- Phỏng cầu dài (a > b = c), với \(e = \sqrt{1 - b^2/a^2}\): \(S = 2\pi b^2\left(1 + \frac{a}{b\,e}\arcsin e\right)\). Với (2,1,1), \(e = \sqrt{3}/2\) và \(S = 2\pi\left(1 + \frac{4\pi}{3\sqrt{3}}\right) \approx 21.478\).
- Phỏng cầu dẹt (a = b > c), với \(e = \sqrt{1 - c^2/a^2}\): \(S = 2\pi a^2\left(1 + \frac{1-e^2}{e}\operatorname{artanh} e\right)\). Với (2,2,1), \(e^2 = 0.75\) và \(S \approx 25.1327 \times 1.38017 \approx 34.69\).
- Tam trục: với \(\cos\varphi = c/a\) và \(k^2 = \frac{a^2(b^2-c^2)}{b^2(a^2-c^2)}\), diện tích là \(S = 2\pi c^2 + \frac{2\pi ab}{\sin\varphi}\left(E(\varphi,k)\sin^2\varphi + F(\varphi,k)\cos^2\varphi\right)\). Với (3,2,1), \(k^2 = 27/32\), \(\varphi \approx 1.2310\), và \(S \approx 48.88\).
Cùng thể tích không có nghĩa là cùng diện tích bề mặt. Elipsoid (3,2,1) có cùng thể tích với một hình cầu bán kính \(6^{1/3} \approx 1.817\). Hình cầu đó có diện tích \(4\pi \cdot 6^{2/3} \approx 41.49\), thấp hơn khoảng 18% so với 48.88 của elipsoid. Với một thể tích cố định, hình cầu có diện tích bề mặt nhỏ nhất, và elipsoid càng thuôn dài hoặc càng dẹt thì diện tích của nó càng lớn.
Định nghĩa & Thuật ngữ
- Bán trục
- Một nửa độ dài của một trong ba đường kính chính vuông góc với nhau của elipsoid. Các bán trục a, b, c là khoảng cách từ tâm đến bề mặt theo các hướng x, y và z. Tất cả đều phải dương.
- Elipsoid tam trục
- Một elipsoid \(\frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} + \frac{z^2}{c^2} = 1\) có ba bán trục đều khác nhau. Diện tích bề mặt của nó cần đến tích phân eliptic.
- Phỏng cầu dài
- Một elipsoid có hai bán trục bằng nhau và trục thứ ba dài hơn, chẳng hạn a = 2, b = c = 1. Hình dạng giống điếu xì gà hoặc quả bóng bầu dục.
- Phỏng cầu dẹt
- Một elipsoid có hai bán trục bằng nhau và trục thứ ba ngắn hơn, chẳng hạn a = b = 2, c = 1. Hình dạng dẹt giống hạt đậu lăng hoặc một hành tinh bị dẹt ở hai cực.
- Các trục đã sắp xếp p ≥ q ≥ r
- Các bán trục được xếp từ lớn nhất đến nhỏ nhất: p là dài nhất, q là trung bình và r là ngắn nhất. Công thức tích phân eliptic cho diện tích bề mặt được phát biểu theo thứ tự này, nên các đầu vào được sắp xếp trước. Diện tích không phụ thuộc vào việc trục nào được gán nhãn a, b hay c.
- Biên độ φ
- Cận trên của các tích phân eliptic. Trong công thức diện tích bề mặt, nó được xác định bởi \(\cos\varphi = r/p\), tỉ số giữa bán trục ngắn nhất và bán trục dài nhất.
- Môđun k
- Tham số của các tích phân eliptic, với \(0 \le k \le 1\) khi các trục đã được sắp xếp. Ở đây \(k^2 = \frac{p^2(q^2 - r^2)}{q^2(p^2 - r^2)}\).
- Tích phân eliptic không đầy đủ loại một, F(φ,k)
- \(F(\varphi,k) = \int_0^{\varphi} \frac{d\theta}{\sqrt{1 - k^2\sin^2\theta}}\).
- Tích phân eliptic không đầy đủ loại hai, E(φ,k)
- \(E(\varphi,k) = \int_0^{\varphi} \sqrt{1 - k^2\sin^2\theta}\,d\theta\). Cùng với F, nó cho diện tích bề mặt chính xác của một elipsoid tam trục.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không có công thức diện tích đơn giản? Khác với thể tích, tích phân diện tích bề mặt của ellipsoid ba trục không thể biểu diễn bằng các hàm sơ cấp; về bản chất nó luôn cần đến tích phân elliptic.
Còn với hình cầu thì sao? Nếu cả ba bán trục bằng nhau, công cụ sẽ rút gọn ngay thành \(V = \frac{4}{3}\pi a^{3}\) và \(S = 4\pi a^{2}\).
Đơn vị có quan trọng không? Hãy dùng cùng một đơn vị cho cả ba giá trị nhập vào; thể tích sẽ ra đơn vị mũ ba và diện tích ra đơn vị mũ hai tương ứng.