Máy Tính Phương Trình Gương Là Gì?
Công cụ này giải phương trình gương cầu để xác định vị trí tạo ảnh và độ lớn của ảnh. Bạn chỉ cần nhập tiêu cự của gương (f) và khoảng cách từ vật đến gương (do), công cụ sẽ trả về khoảng cách ảnh (di) cùng độ phóng đại (M). Máy tính hoạt động cho cả gương lõm và gương lồi theo quy ước dấu chuẩn trong vật lý.
Cách Sử Dụng
Hãy chọn cùng một đơn vị độ dài (xăng-ti-mét hoặc mét) cho cả hai ô nhập. Với gương lõm (gương hội tụ), bạn nhập tiêu cự dương; với gương lồi (gương phân kỳ), bạn nhập tiêu cự âm. Khoảng cách vật thường mang giá trị dương khi vật nằm phía trước gương. Máy tính sẽ cho biết ảnh thu được là ảnh thật hay ảnh ảo, cùng chiều hay ngược chiều với vật.
Giải Thích Công Thức
Phương trình gương là $$\frac{1}{f} = \frac{1}{d_o} + \frac{1}{d_i}$$ Biến đổi để tìm khoảng cách ảnh: \( \frac{1}{d_i} = \frac{1}{f} - \frac{1}{d_o} \), suy ra $$d_i = \left( \frac{1}{f} - \frac{1}{d_o} \right)^{-1}$$ Độ phóng đại được tính bằng $$m = -\frac{d_i}{d_o}$$ Nếu \(M\) âm thì ảnh ngược chiều; nếu \(|M| > 1\) thì ảnh lớn hơn vật. Khoảng cách ảnh \(d_i\) dương cho biết đó là ảnh thật (hình thành phía trước gương), còn \(d_i\) âm cho biết đó là ảnh ảo nằm phía sau gương.
Ví Dụ Minh Họa
Giả sử một gương lõm có \(f = 10\) cm và vật được đặt cách gương \(d_o = 30\) cm. Khi đó $$\frac{1}{d_i} = \frac{1}{10} - \frac{1}{30} = 0{,}1 - 0{,}0333 = 0{,}0667$$ nên \(d_i = 15\) cm. Độ phóng đại $$M = -\frac{15}{30} = -0{,}5$$ Ảnh thu được là ảnh thật (\(d_i\) dương), ngược chiều (\(M\) âm) và có kích thước bằng một nửa vật.
Các thuật ngữ chính và quy ước dấu
- Tiêu cự (f): khoảng cách từ bề mặt gương (đỉnh) đến tiêu điểm, nơi các tia song song với trục chính hội tụ (gương lõm) hoặc có vẻ như phát tán ra từ đó (gương lồi).
- Bán kính cong (R): bán kính của mặt cầu mà gương là một phần của nó. Đối với gương cầu gần trục, \(f = \frac{R}{2}\).
- Khoảng cách vật (do): khoảng cách từ vật đến gương dọc theo trục chính. Giá trị này dương đối với vật thật đặt trước gương.
- Khoảng cách ảnh (di): khoảng cách từ ảnh đến gương dọc theo trục. Dương nghĩa là ảnh ở phía trước gương; âm nghĩa là ảnh ở phía sau gương.
- Độ phóng đại (M): \(M = -\frac{d_i}{d_o}\), là tỉ số giữa chiều cao ảnh và chiều cao vật. |M| > 1 nghĩa là ảnh được phóng to, |M| < 1 nghĩa là ảnh bị thu nhỏ, còn dấu cho biết chiều của ảnh.
- Ảnh thật: được tạo ra tại nơi các tia phản xạ thực sự gặp nhau, ở phía trước gương. Ảnh có thể được chiếu lên màn hình và có di > 0.
- Ảnh ảo: được tạo ra tại nơi các tia phản xạ chỉ có vẻ như xuất phát từ đó, ở phía sau gương. Ảnh không thể chiếu lên màn hình và có di < 0.
- Ảnh cùng chiều và ảnh ngược chiều: ảnh cùng chiều có hướng giống với vật (M > 0); ảnh ngược chiều bị lật ngược (M < 0).
- Gương lõm: cong vào trong giống như mặt trong của cái bát; nó hội tụ ánh sáng và có tiêu cự dương (f > 0). Gương này có thể tạo ảnh thật hoặc ảnh ảo.
- Gương lồi: cong ra ngoài; nó phân kì ánh sáng và có tiêu cự âm. Với vật thật, gương chỉ tạo ra ảnh ảo, cùng chiều và nhỏ hơn vật.
Tóm tắt quy ước dấu (thật là dương)
- f dương đối với gương lõm và âm đối với gương lồi.
- do dương đối với vật thật đặt trước gương.
- di dương đối với ảnh thật (phía trước) và âm đối với ảnh ảo (phía sau gương).
- M âm đối với ảnh ngược chiều và dương đối với ảnh cùng chiều.
Một số sách giáo khoa sử dụng các quy ước khác, vì vậy hãy kiểm tra xem khóa học của bạn dùng quy ước nào trước khi so sánh dấu.
Câu Hỏi Thường Gặp
Khoảng cách ảnh âm nghĩa là gì? Đó là ảnh ảo, xuất hiện phía sau gương và không thể hứng được trên màn chắn.
Vì sao độ phóng đại của tôi lại âm? Giá trị \(M\) âm chỉ cho biết ảnh ngược chiều so với vật; còn giá trị tuyệt đối của nó cho biết tỉ lệ kích thước giữa ảnh và vật.
Tôi dùng dấu nào cho gương lồi? Gương lồi (gương phân kỳ) luôn có tiêu cự âm, và luôn tạo ra ảnh ảo, cùng chiều và nhỏ hơn vật.