Công cụ này làm gì
Công cụ giúp bạn chuyển một điểm được mô tả bằng tọa độ cầu trong không gian 3D sang tọa độ Descartes chuẩn (x, y, z). Bạn chỉ cần nhập bán kính r, góc phương vị theta (đo trong mặt phẳng x-y) và góc cực phi (đo từ trục z dương xuống), công cụ sẽ trả về vị trí tương ứng trong hệ tọa độ vuông góc.
Quy ước về góc được sử dụng
Cách đặt tên cho hai góc có thể khác nhau tùy theo từng giáo trình. Công cụ này dùng quy ước trong đó theta là góc phương vị (góc quay trong mặt phẳng x-y) và phi là góc cực (độ nghiêng so với trục +z). Nếu tài liệu của bạn dùng ngược lại hai tên này, bạn chỉ cần hoán đổi giá trị nhập vào để kết quả khớp với công thức.
Cách sử dụng
Nhập r, theta và phi, sau đó chọn đơn vị góc là Độ (mặc định) hay Radian. Công cụ sẽ tự quy đổi góc sang radian bên trong (nhân với \(\pi/180\) nếu là độ) trước khi áp dụng các hàm lượng giác, rồi hiển thị x, y và z với độ chính xác khoảng mười chữ số có nghĩa.
Giải thích công thức
Điểm cần tìm nằm trên mặt cầu bán kính r. Góc cực phi quyết định độ nghiêng của điểm so với trục thẳng đứng: \(z = r\cdot\cos\phi\). Hình chiếu lên mặt phẳng ngang có độ dài \(r\cdot\sin\phi\), và góc phương vị theta phân bổ hình chiếu này giữa trục x và trục y, cho ta:
$$x = r\,\sin\phi\,\cos\theta,\quad y = r\,\sin\phi\,\sin\theta,\quad z = r\,\cos\phi$$
Ví dụ minh họa
Lấy \(r = 5\), \(\theta = 60\) độ, \(\phi = 30\) độ. Khi đó \(\sin\phi = 0.5\), \(\cos\phi = 0.8660254\), \(\cos\theta = 0.5\), \(\sin\theta = 0.8660254\). Suy ra:
$$x = 5 \times 0.5 \times 0.5 = 1.25$$$$y = 5 \times 0.5 \times 0.8660254 = 2.16506351$$$$z = 5 \times 0.8660254 = 4.33012702$$Vậy điểm trong tọa độ Descartes là (1.25, 2.16506351, 4.33012702).
Giá trị góc tham chiếu thông dụng và các điểm tương ứng
Máy tính này dùng theta (θ) làm góc phương vị (azimuth), đo trong mặt phẳng x-y từ trục +x, và phi (φ) làm góc cực (polar), đo xuống từ trục +z. Các công thức là \(x = r\sin\phi\cos\theta\), \(y = r\sin\phi\sin\theta\) và \(z = r\cos\phi\). Bảng dưới đây dùng r = 1.
| θ (phương vị) | φ (góc cực) | (x, y, z) | Vị trí |
|---|---|---|---|
| bất kỳ (ví dụ 0°) | 0° | (0, 0, 1) | trục +z (cực bắc) |
| 0° | 90° | (1, 0, 0) | trục +x |
| 90° | 90° | (0, 1, 0) | trục +y |
| 180° | 90° | (-1, 0, 0) | trục -x |
| 270° | 90° | (0, -1, 0) | trục -y |
| bất kỳ (ví dụ 0°) | 180° | (0, 0, -1) | trục -z (cực nam) |
Khi φ là 0° hoặc 180°, điểm nằm trên trục z, nên θ không ảnh hưởng đến kết quả.
Sin và cos của 30°, 45° và 60°
| Góc | sin | cos |
|---|---|---|
| 30° | 1/2 = 0.5 | √3/2 ≈ 0.8660 |
| 45° | √2/2 ≈ 0.7071 | √2/2 ≈ 0.7071 |
| 60° | √3/2 ≈ 0.8660 | 1/2 = 0.5 |
Tỉ lệ theo r: x, y và z đều tỉ lệ thuận với r. Tăng gấp đôi r thì mọi tọa độ tăng gấp đôi, nên bảng trên cho điểm ở bất kỳ bán kính nào nếu bạn nhân mỗi giá trị với r. Ví dụ, với r = 3 và φ = 90°, θ = 0° cho (3, 0, 0).
Bảng chuyển đổi độ và radian
Quy tắc chuyển đổi:
- radian = độ × π/180
- độ = radian × 180/π
Dùng bảng này khi bạn đặt máy tính sang radian. Một vòng đầy đủ là 360° = 2π rad, và 1 rad ≈ 57.2958°.
| Độ | Radian (chính xác) | Radian (thập phân) |
|---|---|---|
| 0° | 0 | 0.0000 |
| 30° | π/6 | 0.5236 |
| 45° | π/4 | 0.7854 |
| 60° | π/3 | 1.0472 |
| 90° | π/2 | 1.5708 |
| 120° | 2π/3 | 2.0944 |
| 135° | 3π/4 | 2.3562 |
| 150° | 5π/6 | 2.6180 |
| 180° | π | 3.1416 |
| 270° | 3π/2 | 4.7124 |
| 360° | 2π | 6.2832 |
Ví dụ: \(60^\circ \times \frac{\pi}{180} = \frac{\pi}{3} \approx 1.0472\) rad.
So sánh các quy ước góc (Vật lý và Toán học)
Các sách giáo khoa không thống nhất về việc chữ cái Hy Lạp nào ứng với góc nào. Nếu bạn nhập đúng số nhưng vào sai ô, bạn sẽ nhận được một điểm khác. Bảng so sánh r = 5 với các góc 60° và 30°, nhập theo hai cách trong máy tính này (θ = phương vị, φ = góc cực).
| Cách nhập | r | θ (phương vị) | φ (góc cực) | x | y | z |
|---|---|---|---|---|---|---|
| A: θ = 60°, φ = 30° | 5 | 60° | 30° | 1.25 | 2.1651 | 4.3301 |
| B: đổi giá trị, θ = 30°, φ = 60° | 5 | 30° | 60° | 3.75 | 2.1651 | 2.5 |
Thay số cho A: \(x = 5\sin 30^\circ\cos 60^\circ = 5(0.5)(0.5) = 1.25\), \(y = 5\sin 30^\circ\sin 60^\circ = 5(0.5)(0.8660) \approx 2.1651\), \(z = 5\cos 30^\circ \approx 4.3301\).
Thay số cho B: \(x = 5\sin 60^\circ\cos 30^\circ = 5(0.75) = 3.75\), \(y = 5\sin 60^\circ\sin 30^\circ = 5(0.8660)(0.5) \approx 2.1651\), \(z = 5\cos 60^\circ = 2.5\).
Kiểm tra: cả hai điểm đều cách gốc tọa độ 5, vì \(1.25^2 + 2.1651^2 + 4.3301^2 = 25\) và \(3.75^2 + 2.1651^2 + 2.5^2 = 25\). Chỉ có hướng là khác nhau.
Các quy ước cần lưu ý
- Công cụ này: θ = phương vị (trong mặt phẳng x-y), φ = góc cực đo từ +z.
- ISO 80000-2 / hầu hết sách vật lý: θ = góc cực đo từ +z, φ = phương vị. Một điểm cho dưới dạng (r = 5, θ = 30°, φ = 60°) theo quy ước đó tương ứng với mục A ở đây (phương vị 60°, góc cực 30°). Hãy đổi hai giá trị góc cho nhau trước khi nhập.
- Nhiều sách toán: dùng cùng quy ước với công cụ này, nhưng một số dùng quy ước vật lý, nên luôn kiểm tra định nghĩa trong tài liệu của bạn.
- Vĩ độ địa lý: vĩ độ được đo lên từ xích đạo thay vì xuống từ cực, nên góc cực là φ = 90° - vĩ độ. Điều này cho \(z = r\sin(\text{vĩ độ})\) và \(x = r\cos(\text{vĩ độ})\cos(\text{kinh độ})\), với kinh độ đóng vai trò của θ.
Câu hỏi thường gặp
Nếu r = 0 thì sao? Điểm nằm tại gốc tọa độ (0, 0, 0), bất kể giá trị các góc là bao nhiêu.
Góc có thể âm hoặc lớn hơn 360 không? Có. Các hàm lượng giác có tính tuần hoàn, nên mọi góc thực đều hợp lệ và được xử lý chính xác.
phi = 0 có ý nghĩa gì? Điểm nằm trên trục z dương: \(x = y = 0\) và \(z = r\). Còn \(\phi = 180\) độ sẽ đặt điểm trên trục z âm (\(z = -r\)).