Tích phân mũ En(x) là gì?
Tích phân mũ bậc n, ký hiệu En(x), là tích phân xác định của e-xt/tn lấy từ t = 1 đến vô cực. Hàm này xuất hiện khắp nơi trong vật lý và kỹ thuật: truyền bức xạ, vận chuyển neutron, dẫn nhiệt và lý thuyết ăng-ten đều dùng đến nó. Với một bậc nguyên n cố định, đây là một hàm trơn, dương, giảm đơn điệu theo x và tiến về 0 khi x đủ lớn. Công cụ này dựng nguyên một bảng các cặp (x, En(x)) cùng đồ thị đường để bạn quan sát đường cong chỉ trong một cái nhìn.
$$E_{\text{n}}(x_i) = \int_{1}^{\infty} \frac{e^{-x_i\,t}}{t^{\,\text{n}}}\, dt, \qquad x_i = \text{Initial }x + i \cdot \text{Step}$$
Cách dùng máy tính
Bạn nhập bốn con số: bậc n (một số nguyên không âm như 0, 1, 2, 3), giá trị x ban đầu nơi bảng bắt đầu, bước nhảy cộng vào x ở mỗi dòng kế tiếp, và số dòng cần tạo (số lần lặp). Công cụ tính \(x_i = x_{\text{đầu}} + i \cdot \text{bước}\) với \(i = 0\) đến \(\text{số\_dòng} - 1\) rồi tính \(E_{\text{n}}(x_i)\) tại từng điểm. Với giá trị mặc định (n = 2, bắt đầu 0, bước 0,02, 101 dòng), bạn sẽ có x chạy từ 0,00 đến 2,00 theo từng bước 0,02.
Giải thích công thức
En(x) được tính bằng phương pháp số kinh điển: với x > 1, khai triển phân số liên tục Lentz hội tụ rất nhanh, còn với 0 < x ≤ 1 thì dùng khai triển chuỗi lũy thừa. Các giá trị đặc biệt được xử lý trực tiếp: \(E_0(x) = e^{-x}/x\) và \(E_n(0) = 1/(n-1)\) với \(n \ge 2\). Riêng trường hợp \(E_1(0)\) phân kỳ ra vô cực nên được đánh dấu trong bảng thay vì hiển thị một con số.
Ví dụ minh họa
Lấy n = 2 và x = 1. Dùng hệ thức \(E_2(x) = e^{-x} - x \cdot E_1(x)\) với \(E_1(1) \approx 0{,}2193839\), ta được $$E_2(1) = 0{,}3678794 - 0{,}2193839 = 0{,}1484955.$$ Máy tính cho ra đúng giá trị này. Tại x = 0, \(E_2(0) = 1/(2-1) = 1\), và tại x = 2, \(E_2(2) \approx 0{,}0375343\) — đường cong rõ ràng đang giảm dần.
Giá trị tham chiếu của E_n(x) với các n và x thông dụng
Tích phân mũ tổng quát là \(E_n(x)=\int_1^\infty \frac{e^{-xt}}{t^n}\,dt\). Bảng liệt kê các giá trị (đã làm tròn) với bậc n = 0 đến 3. Các giá trị với n ≥ 2 được suy ra từ hệ thức truy hồi trong mục tiếp theo.
| n | x = 0.5 | x = 1 | x = 2 | x = 5 |
|---|---|---|---|---|
| 0 | 1.2130613 | 0.3678794 | 0.0676676 | 0.0013476 |
| 1 | 0.5597736 | 0.2193839 | 0.0489005 | 0.0011483 |
| 2 | 0.3266439 | 0.1484955 | 0.0375343 | 0.0009965 |
| 3 | 0.2216044 | 0.1096920 | 0.0301334 | 0.0008778 |
Ví dụ, máy tính nên cho \(E_1(1)\approx\) 0.2193839.
Hành vi tại x = 0
- \(E_1(0)\) phân kỳ (tiến tới +∞), nên không thể lập bảng tại x = 0 với n = 1.
- Với n ≥ 2, \(E_n(0)=\frac{1}{n-1}\): \(E_2(0)=1\), \(E_3(0)=0.5\).
- Với n = 0, \(E_0(x)=\frac{e^{-x}}{x}\), cũng phân kỳ tại x = 0.
Các đồng nhất thức và hệ thức truy hồi chính
| Tính chất | Công thức |
|---|---|
| Hệ thức truy hồi (n ≥ 1) | \(n\,E_{n+1}(x)=e^{-x}-x\,E_n(x)\) |
| Đạo hàm | \(E_n'(x)=-E_{n-1}(x)\) |
| Bậc không | \(E_0(x)=\dfrac{e^{-x}}{x}\) |
| Giá trị tại không (n ≥ 2) | \(E_n(0)=\dfrac{1}{n-1}\) |
| Tiệm cận khi x lớn | \(E_n(x)\sim \dfrac{e^{-x}}{x+n}\) |
| Chuỗi với n = 1 | \(E_1(x)=-\gamma-\ln x-\sum_{k=1}^{\infty}\dfrac{(-x)^k}{k\cdot k!}\) |
Ở đây \(\gamma\approx0.5772157\) là hằng số Euler–Mascheroni.
Kiểm tra hệ thức truy hồi bằng ví dụ
Dùng \(E_1(1)=0.2193839\) và \(e^{-1}=0.3678794\):
$$E_2(1)=e^{-1}-1\cdot E_1(1)=0.3678794-0.2193839=0.1484955$$
và với n = 2:
$$E_3(1)=\frac{e^{-1}-1\cdot E_2(1)}{2}=\frac{0.3678794-0.1484955}{2}=0.1096920$$
Truy hồi tiến mất độ chính xác khi x lớn, vì \(e^{-x}\) và \(x\,E_n(x)\) gần như triệt tiêu lẫn nhau. Phần mềm tốt dùng chuỗi hoặc phân số liên tục thay thế.
Diễn giải bảng và đồ thị
- Giảm đơn điệu: vì \(E_n'(x)=-E_{n-1}(x)<0\) với x > 0, mọi đường cong đều giảm khi x tăng.
- Thứ tự theo n: với x > 0 và \(t>1\), \(t^{-n}\) giảm khi n tăng, nên bậc cao hơn nằm thấp hơn bậc thấp hơn: \(E_0>E_1>E_2>E_3\) tại cùng một x. Bảng trên thể hiện điều này.
- Gần x = 0: \(E_1(x)\) phân kỳ theo logarit, xấp xỉ \(-\ln x-\gamma\), nên đường n = 1 tăng dựng đứng ở bên trái. Với n ≥ 2, đường cong vẫn hữu hạn và tiến tới \(1/(n-1)\).
- x lớn: các đường cong giảm xấp xỉ theo \(e^{-x}/(x+n)\). Trên trục tuyến tính, chúng nhanh chóng trông phẳng gần số không, còn trục tung logarit sẽ hiện chúng gần như là đường thẳng.
- Giá trị dương: với x > 0, hàm dưới dấu tích phân dương, nên mọi giá trị trong bảng đều dương.
- Ứng dụng: \(E_n\) xuất hiện trong truyền bức xạ (thông lượng và cường độ qua khí quyển song song mặt phẳng theo độ dày quang học, thường là \(E_2\) và \(E_3\)) và trong các tính toán truyền neutron và che chắn.
- Vì sao không hỗ trợ x ≤ 0: tại x = 0, \(E_1(0)\) là vô hạn, nên hàng đó được đánh dấu thay vì cho một số. Với x < 0, tích phân định nghĩa phân kỳ, và hàm chỉ tồn tại qua thác triển giải tích (có giá trị phức với n = 1). Một bảng với giá trị bắt đầu và bước dương sẽ tránh các trường hợp này. Nếu bước âm, hãy bảo đảm mọi x vẫn lớn hơn 0.
Câu hỏi thường gặp
n có thể là phân số không? Không. Công cụ này chỉ xác định cho các bậc nguyên không âm; n không nguyên nằm ngoài miền áp dụng.
Vì sao có dòng ghi "phân kỳ"? \(E_1(0)\) về mặt toán học là vô cực (tích phân không hội tụ tại đó), nên dòng đó được đánh dấu là phân kỳ thay vì hiện một con số gây hiểu nhầm.
Còn x âm thì sao? Với \(n \ge 1\), tích phân thường phân kỳ khi x < 0, vì vậy máy tính chỉ trả về giá trị hữu hạn với \(x \ge 0\).